جمال رضايى

555

بيرجندنامه ( فارسى )

67 - قپّك‌بازى qoppak bazi ( ريگ‌بازى ) : " قپّك " نوعى بازى دخترانه بود كه ابزار آن " ريگ " بود . " ريگ " بازى در بيرجند دو نوع بود : 1 - 67 - در نوع نخست معمولا سه تا پنج بچّه دايره‌وار مىنشستند و تعدادى " ريگ " كه هر كدام اندكى بزرگتر از يك فندق بود ( 5 يا 7 عدد ) به ميان " داو " مىانداختند . براى تعيين بازيكن اوّل معمولا از " انّى انّى " استفاده مىكردند و هر بچّه‌اى كه آخرين واژهء آن به او مىرسيد بازى را شروع مىكرد . بدينسان كه ريگ‌ها را در مشت مىگرفت و آنها را به اندازهء بيست سانتىمتر به بالا پرتاب مىكرد و دستش را برمىگرداند و زير ريگها مىگرفت تا روى پشت دست وى بريزند آنگاه دوباره آنها را به هوا مىانداخت و هنگام فروريختن با پنجه ريگها را مىگرفت . اگر ريگى به زمين مىافتاد آن را " جمع " مىكرد بدين‌ترتيب كه يك ريگ را به هوا مىانداخت و با پنجهء دست ريگ يا ريگهاى افتاده بر زمين را به سرعت برمىداشت و پيش از آن‌كه ريگى كه به هوا انداخته بود به زمين مىرسيد آن را در هوا مىگرفت . اگر در اين كارها موفّق مىشد به همين ترتيب به بازى ادامه مىداد و شمارهء نوبتهايى را كه بازى كرده بود نگه مىداشتند تا بعدا برندهء اصلى را تعيين كنند و گرنه ديگرى بازى را شروع مىنمود . " قپّك " را به همين بازى مىگفتند . 2 - 67 - نوع ديگرى كه به آن " يك‌قل دوقل " مىگفتند از طريق مدارس به بيرجند راه يافته بود . تعداد بازيكنان و ريگها در اين بازى مانند " قپّك " بود . بچّه‌ها دايره‌وار مىنشستند و به‌گونه‌هاى مختلف مانند ريختن ريگها بر پشت دست و گرفتن آنها در هوا و پخش كردنشان بر روى زمين و جمع‌كردن آنها و انداختن و ردكردن ريگها از زير و روى دستها ( باز و بسته ) در جهات گوناگون و . . . بازى مىكردند . هريك از حركات و كارهاى اين بازى نامى خاص داشت كه به ترتيب معيّنى يكى پس از ديگرى اجرا مىشد . اين كارها عبارت بودند از : يك‌قل ، دوقل ، سه‌قل ( بسته به تعداد ريگها ) ، تخم‌كن ، جمع‌كن ، بشكن ، نشكن ، زيردستى ، رودستى ، زيرديوارى ، روديوارى ، آبپاش ، گلابپاش ، دروازه ، دهن‌وا ، دهن‌بسته ، چاهك ، آبشار ، مشت پركن ، شش اندازه ، پنجه ، پشت‌دستى كه هر كدام به‌شيوه‌اى خاص صورت مىگرفت . اين بازى بيرجندى نبود بنابراين نياز بشرح بيشتر ندارد . 68 - قزل خانم qazal xanom ( جفتك چاركش ) : " قزل خانم " كه به " جفتك چاركش " معروف است نوعى بازى ورزشى مخصوص پسران است كه در آن بازىكنان از روى پشت يكديگر مىپرند . اين بازى در آن زمان در بيرجند دو