جمال رضايى
530
بيرجندنامه ( فارسى )
- " خر xar " ( خر ) : پهلوى چپ بجول كه نسبت به پهلوى راست صافتر است . - " ااشق aseq " ( عاشق ) : پشت بجول كه برآمدگى منحنى گونهاى دارد . - " دزد dozd " ( دزد ) : زير بجول كه فرورفتگىهايى دارد . با " بجول " بازىهاى مختلف مىكردند و بجولبازى اقسامى داشت بدينشرح : 1 - 18 - تولى / توليدنى tuli / tulidani ( تولى / توليدنى ) : مصدر " توليدن " در فارسى به معنى رميدن و دور شدن و يكسو رفتن است ولى در گويش بيرجند به معنى انداختن و " ريختن " بجول كه بوسيلهء انگشت شست و ميانى دست انجام مىگيرد اطلاق مىشود . دورهاى كه ما از آن سخن مىگوييم اين بازى ميان دو نفر انجام مىگرفت بدينسان كه دو بچّه روبهروى هم مىايستادند و هركدام بجولى را روى انگشت ميانى دست خود مىگذاردند و با انگشت شست آن را مىگرفتند و دست را بالا مىبردند و بجول را چرخان به جلو پرتاب مىكردند بدآنسان كه بجول پس از چندبار چرخ خوردن در هوا بر روى زمين مىافتاد و روى يكى از جهات چهارگانهء خود بر زمين قرار مىگرفت . معمولا بازىكنان بر سر چگونگى قرار گرفتن بجول خود بر زمين شرطبندى مىكردند بدينگونه كه اگر رويهء " دزد " رو به هوا مىبود يك امتياز مىباخت و اگر رويه " عاشق " رو به هوا مىبود خنثى بود و برد و باختى نمىشد ، اگر پهلوى " اسب " رو به هوا مىبود دو امتياز مىبرد و اگر پهلوى چپ رو به هوا قرار مىگرفت يك امتياز برنده مىشد . در اين بازى حريفى كه بجولش " اسب " يا " خر " آورده بود با همان بجول به بجول حريف ( اگر " دزد " يا " عاشق " آورده بود ) مىزد و آن را مقدارى به جلو مىانداخت . اگر مىتوانست اين كار را بكند - به نسبت آنكه چقدر آن را به جلو رانده باشد - برندهء شرط يا شرطهاى بازى مىشد . 2 - 18 - ختّى xatti ( خطّى ) : اين بازى را دو يا سه پسربچّه باهم انجام مىدادند بدينسان كه روى زمين - معمولا در نزديكى پاى ديوارى - خطّى بيضىشكل - با چوبى يا ميلهاى - مىكشيدند و هركدام از آنها چند بجول ( به تعداد مساوى ) در درون آن در كنار هم در يك صف مىچيدند به نحوى كه رويهء " خر " يا " اسب " آنها روى زمين قرار مىگرفت . هريك از بازىكنان يك بجول ( يا ارقه ) در دست مىگرفت و از دو تا سه مترى ( به نسبت سنّ و سال بچّهها ) به نوبت با آن به بجولهاى داخل بيضى مىزد ، هر تعداد بجولى كه با اين ضربه از " خطّ " خارج مىشد متعلّق به او بود . پس از او بچّههاى ديگر همين عمل را تكرار مىكردند تا بجولهاى داخل " خطّ " تمام مىشد و اين دور بازى نيز تمام مىگشت و معمولا دوباره در آن خطّ يا خطّ ديگرى تعدادى بجول مىچيدند و طبق همان شيوه به بازى ادامه مىدادند .