ممتاز بوده و در ميان شبهاى سال برجستگى خاصّ داشته است : نخست آن‌كه بلندترين و طولانىترين شب سال است ، دوم اينكه از فرداى آن ، روزها بلندتر و شبها كوتاهتر مىشوند و بتدريج تاريكى كاهش و روشنى فزونى مىيابد و نور بر ظلمت پيروز مىشود . سوم اينكه در گذشته‌هاى دور كه آغاز زمستان را آغاز سال نو به حساب مىآورده‌اند اين شب شب اول سال نو به حساب مىآمده است . چهارم آن‌كه طبق برخى روايات اين شب شب تولّد « مهر » بوده است . پنجم آن‌كه اين شب شب آغاز فصل زمستان است . ششم آنكه ماه « دى » كه « دادار » و آفريننده معنى مىدهد ماهى است كه به نام خدا ناميده شده و شب اوّل آن از شگون ويژه‌اى برخوردار بوده است . هفتم آن‌كه ايرانيان روز اول هر ماه را به نام « اهورمزدا » مىخوانده‌اند و شب چلّه شبى بود كه فردايش به نام خداوند ناميده مىشده . هشتم اينكه پايان اين چلّه يعنى دهم بهمن‌ماه مقارن با جشن بزرگ و شكوهمند « سده » بوده كه يكى از سه جشن بسيار بزرگ و مهم ايرانيان بوده است و . . . با توجه به جهاتى كه به آنها اشاره شد مردم ايران از روزگاران بسيار دور اين شب را گرامى مىداشته و جشن مىگرفته‌اند : بدينسان كه افراد خانواده‌ها در آن شب در خانه بزرگترين يا توانگرترين و محتشم‌ترين فرد خاندان گرد مىآمده‌اند و به شادى مىپرداخته‌اند و صاحبخانه از آنان با انواع شيرينى و آجيل ( شبچره ) و ميوه‌هايى كه هنوز پيدا مىشده و يا آنها را براى آن شب نگهدارى مىكرده‌اند ، به‌ويژه هندوانه و انار و . . . پذيرايى مىكرده است . شبچره‌ها و آجيل‌هاى مخصوص شب چلّه بيشتر ميوه‌هاى خشك و محصولات باغى بوده‌اند . در ميان ميوه‌ها « هندوانه » بيش از همه در اين شب خورده مىشده و معتقد بوده‌اند كه اگر در آن شب هندوانه بخورند در چلّه تابستان گرما نخواهند خورد ، ميوه ديگرى كه در اين شب مورد استفاده قرار مىگرفت انار بوده است « 1 » . در سالهاى متأخّر معمولا هر خانواده براى خودشان تدارك شب چلّه را مىديده و در آن شب به شادى مىپرداخته‌اند كه امروزه نيز كمابيش به همين روال عمل مىشود . در بيرجند آن زمان نيز - مانند ساير نقاط ايران - شب چلّه شب شادى و سرور بود و همان برنامه‌ها را اجرا مىكردند و بسيارى از روستاييان و كشاورزان روز آخر پاييز مقدارى هندوانه و انار كه مخصوص شب چلّه ذخيره و نگهدارى كرده بودند براى اربابان خود به شهر مىآوردند و به آنان هديه مىكردند . اين ميوه‌ها را « چلّگانى » ( چلگانى cellegoni ) مىناميدند .

--> ( 1 ) . به ياد داشته باشيم كه رنگ سرخ رنگى است كه پيش از برآمدن خورشيد ( مهر ) در كرانه افق ديده مىشود از اين‌رو آن را به « مهر » نسبت مىداده‌اند در نظر بياوريم كه رنگ هندوانه و انار معمولا قرمز است .