جمال رضايى

459

بيرجندنامه ( فارسى )

چنان كه ياد شد با پايان يافتن روز سيزده و مراسم آن « جشن نوروز » پايان مىپذيرفت و از صبح روز چهاردهم فروردين مردم زندگى عادى و معمولى خود را از سر مىگرفتند و هركس به كار خود مشغول مىشد ، هرچند تا اواخر اين ماه حال و هواى نوروزى بر شهر و خانه‌ها حكم‌فرما بود . لباسهاى مردم نو بود ، تداركات و سيورسات نوروزى بكلّى تمام نشده بود ، شهر و خانه‌ها تميز و شسته و رفته بود و « بوى » نوروزى مىداد و ديدوبازديدها نيز برقرار بود ، شادى و نشاط در چهرهء مردم خوانده مىشد . در پايان اين گفتار لازم به يادآورى است كه تمام يا بسيارى از رسوم و برنامه‌هاى نوروزى كه ياد شد امروزه نيز معمول است و برگزار مىشود و اميد است كه پايدار باشد ، ايدون باد . 2 - شب چلّه ( شوّ چلّه sow celle ) : شب آغاز فصل زمستان در نزد ايرانيان به « شب چلّه » معروف است ، سبب آنست كه « چلّهء بزرگ » زمستان از فرداى اين شب آغاز مىگردد . طبق گاه‌شمارى بومى و كهن ايرانى دو ماههء تير و مرداد در تابستان و دو ماههء دى و بهمن در زمستان « چلّه » خوانده مىشد و نخستين را « چلّه تابستان » و ديگرى را « چلّه زمستان » مىناميدند . هركدام از دو ماهه‌ها كه نخستين هنگام شدت گرما و ديگرى هنگام سورت سرماست و در حقيقت تابستان و زمستان واقعى هستند به دو بخش نابرابر ( يك چهل روز و يك بيست روز ) تقسيم مىشوند . بخش نخست هريك از اين دو ماه كه چهل روز مىباشد « چلّه بزرگ » و بخش ديگر را كه بيست روز است « چلّه كوچك » يا « چلّه خرد » مىناميدند با اين ترتيب « چلّه بزرگ » تابستان از اول تير تا دهم مرداد و « چلّه كوچك » تابستان از يازدهم تا پايان مرداد طول مىكشد ، همچنين « چلّه بزرگ » زمستان از اول دىماه تا دهم بهمن‌ماه و « چلّه كوچك » زمستان از يازدهم تا پايان بهمن‌ماه مىباشد . اين گاه‌شمارى كه با طبيعت و آب و هواى ايران تنظيم شده مورد توجّه خاصّ كشاورزان است و حسابهاى كشت و كار و كشاورزى و دامدارى را براساس اين دو چلّه تنظيم مىكنند . روستاييان و كشاورزان و دامداران بيرجند به اين گاه‌شمارى اهميّت بسيارى مىدهند و تابستان و زمستان واقعى را همين « چلّه‌ها » مىدانند و ماه اسفند را جزء زمستان به حساب نمىآورند و به همين جهت آن را « ماه نوروز » مىنامند . در ميان اين چهار چلّه ، چلّه بزرگ زمستان و آغاز و پايان آن در نظر ايرانيان - در گذشته‌هاى دور - ويژگى و اهميّت بسيار داشته است . شب اول اين « چلّه » از جهات مختلف شبى