برخى از طلّاب كه شايستگى و نيز آمادگى و توانايى بيشترى داشتند براى ادامهء تحصيل به حوزه‌هاى بزرگتر علمى مانند مشهد ، قم ، تهران ، اصفهان و نجف اشرف مىرفتند و پس از نيل به درجهء اجتهاد به بيرجند باز مىگشتند و در همان مدرسه به تعليم و تدريس و در شهر به ارشاد و ادارهء امور دينى مردم مىپرداختند و از احترامى شايان برخوردار بودند . استادان بزرگ و مديران و مدرّسان مدرسهء معصوميّه در دههء پايانى سدهء سيزدهم و آغازين سدهء چهاردهم خورشيدى عبارت بودند از آية اللّه حاج شيخ محمّد هادوى ، آية اللّه حاج شيخ محمّد باقر آيتى ( گازارى ) ، آية اللّه كربلايى شيخ غلامرضا فاضل « 1 » ، آية اللّه حاج شيخ محمد حسين آيتى ، آية اللّه حاج سيّد حسن تهامى ( سندادانى ) ، آية اللّه حاج شيخ محمّد موحّد ( عرب ) و دانشمندان و علماى ديگرى چون ميرزا محمّد حسين شريف ( بزرگ ) « 2 » و حاج ملّا ابو القاسم مدرّس و . . . رياست عاليهء مدرسه را آية اللّه حاج شيخ محمد هادى هادوى و مديريت و نظامت آن را آية اللّه كربلايى شيخ غلامرضا فاضل برعهده داشتند « 3 » . در اوايل سدهء چهاردهم خورشيدى « شوكت الملك علم » حاكم وقت قاينات به اين فكر افتاد كه اگر علماى وقت بپذيرند با تجديدنظر در برنامهء تعليماتى مدرسهء معصوميّه آن را به يك « دانشكدهء علوم الهى » تبديل كند بدينسان كه برخى از علوم جديد هم در برنامهء آن گنجانيده و به طلّاب آموخته شود . اين نظر ابتدا تا حدّى مورد قبول علما و استادان مدرسه واقع شد و « نظامنامهء » جديدى براساس اين فكر تنظيم گرديد و مدتى كوتاه مدرسهء مزبور طبق اين نظامنامه اداره مىشد ولى چون برخى از مدرّسان و طلّاب مدرسه رغبتى به برنامهء جديد نداشتند اين برنامه تعطيل گشت و اداره و برنامهء مدرسه به‌صورت قبل درآمد « 4 » . در دههء دوّم اين سده در نتيجهء اوضاع سياسى وقت مملكت مدرسه از رونق افتاد و ادارهء معارف و اوقاف بيرجند آن را در اختيار گرفت و اتاقها و حجره‌هاى آن را به شاگردانى كه از روستاهاى دور يا از شهرهاى ديگر براى تحصيل در مدارس جديد به بيرجند مىآمدند واگذار مىكرد . اين وضع تا سال 1320 خورشيدى ادامه داشت و پس از آن با تغيير وضع سياسى كشور و با كوشش و همّت علما و فقهاى بزرگ شهر به صورت اوليّهء خود بازگشت و « آية اللّه تهامى » سرپرستى و رياست عاليهء آن را به‌عهده گرفت و از علما و دانشمندانى كه در قيد حيات بودند دعوت كرد كه در آن به تدريس پرداختند و مدرسهء مزبور شكوه و رونق گذشتهء خود را

--> ( 1 ) . عمّ نويسنده . ( 2 ) . جدّ مادرى نويسنده . ( 3 ) . نك : منصف . محمّد على « امير قاين » . چاپ دوم . صص 138 - 137 . ( 4 ) . گزارش مشروح اين اقدام و متن « نظامنامهء » جديد مدرسه كه در سال 1341 ه . ق توسّط مرحوم ميرزا محمّد ولى خان اسدى چاپ و منتشر شد در كتاب « امير قاين » آمده است . مرحوم « اسدى » در آن هنگام نمايندهء سيستان در مجلس شوراى ملّى بوده . نك : همان كتاب . صص 147 - 137 .