فصل يك قنات‌ها 1 - قنات قصبه : اين قنات كه « مادر چاه » آن در « دشت بجد ( شرقىترين بخش محدودهء مورد پژوهش ما ) قرار دارد و هنوز جارى است در شرقىترين نقطهء شهر آن موقع رو مىافتاد و فرهنگ يا مظهر آن درست در مقابل « حسينيّهء شوكتيّه » بود . آب اين قنات شور است و قابل آشاميدن - جز در مواقع اضطرارى - نيست و تنها براى شست‌وشو و ريخت‌وپاش و آب دادن حيوانات و زراعت به‌كار مىآيد . مقدار آب اين قنات را در حدود بيست ليتر در ثانيه برآورد كرده‌اند « 1 » . اين قنات از كوچهء « خواجه‌ها » مىگذشت و پس از عبور از ميدان « چهاردرخت » به سوى غرب پيش مىرفت و از « جوى گسكى » ( مقابل مسجد آيتى ) تغيير مسير مىداد و به سوى جنوب به « كشمان پايين شهر » مىرفت ؛ به همين جهت بيشتر خانه‌هاى اعيان و اشراف و باغ‌منزل‌هاى آنان و نيز حمّام‌ها و مسجدهاى شهر در دو كنارهء اين قنات ( به‌ويژه در سمت جنوبى آن ) ساخته شده بود . 2 - قنات كوشه ( عباس‌آباد ) : اين قنات كه از كوه‌پايه‌هاى شمالى و شمال غربى بيرجند مايه مىگيرد در جنوب غربى محلّهء معروف پايين شهر ( ته ده ) رو مىافتاد و مظهر يا فرهنگ آن در « پاياب » اين محلّه واقع بود . آب اين قنات از آب قنات قصبه كمتر و شورتر است و به هيچ وجه قابل آشاميدن نيست و تنها به مصارف شست‌وشو و ريخت‌وپاش و آب دادن حيوانات و زراعت مىرسيد و مىرسد .

--> ( 1 ) . گنجى . دكتر محمّد حسن . " يادى از بيرجند و آب‌هاى شيرين و شورش " . در كتاب " از شمار دو چشم . . . " ( يادنامهء استاد احمد احمدى بيرجندى ) . ص 280 .