بخشد و داننده را دانش افزايد برشتهء تأليف درآمده و با ذكر علائم و مشخّصات جغرافيايى آن نكات را مشخّص و معلوم داشته و از بيان مطالب تقريبى و ناقص دورى جسته و در حقيقت كتاب او يك تاريخ هنر فارسى است . زيرا در هر موقع فرصت يافته است اساتيد فنّ را از نقّاش و خطّاط و كاشىساز و حجّار و معمار و منبّت‌كار و غير آن كه همه از « اقليم پارس » برخاسته‌اند و بديگر بلاد ، چون خراسان و ماوراء النهر و هندوستان ، رفته‌اند ، باسم و عنوان و لقب ذكر كرده و نام آن هنرمندان را زنده داشته است « 1 » . و در آخر كتاب تصاوير زيبا و عكسهاى ظريف ، از آثار تاريخى كه اغلب آنها تازگى و بداعت دارد ، بحسن سليقه و كمال ذوق برگزيده و كتاب را زينت بخشيده است .

--> ( 1 ) استاد جلال الدين همايى ، هنگامى كه از اشارهء به اين مطلب در مقدمهء كتاب اطلاع يافتند ، اظهار فرمودند كه نام استادان شيرازى در ابنيهء تاريخى اصفهان نيز موجود است و در تأييد گفتهء خود از يادداشتهاى گرانبهايشان دو قسمت زير را به اختيار نگارندهء كتاب گذاردند كه با عرض سپاس صميمانه براى اطلاع خوانندگان گرامى و علاقه‌مندان نقل مينمايد : الف - بر كتيبهء بالاى محراب شبستان معروف به صفهء عمر در مسجد جامع اصفهان ( واقع در پشت ايوان شرقى مسجد مزبور ) نام استاد بنا و كاشيكار آن چنين مرقوم رفته است : « عمل العبد الضعيف حسن بن تاج بن فخر بن عبد الوهاب الشيرازى البنا » - خواندن كتيبهء بالا به علت دورى و كوچكى خط و پوشيدگى آن از غبار بسيار دشوار بوده است . استاد همايى در روزگار جوانى با شور و شوقى كه در اين‌گونه خدمات بخرج ميداده‌اند توفيق خواندن آن را يافته‌اند . در يادداشتهاى شخصى نگارنده نام نويسندهء كتيبه‌هاى محراب مزبور و سال تاريخ آن چنين نقل شده است : « كتبه على كوهيار الابر قوهى تحريرا فى سنة ثمان و سبعين و سبعمائه » . بدين‌قرار در سال 778 هجرى ، يعنى قريب نيم‌قرن پيش از هنرنمايى استادان شيرازى در خراسان ( كه در صفحات نه و ده ديباچهء كتاب مذكور است ) هنگامى كه شاهان آل مظفر بر اصفهان و فارس و ديگر نقاط جنوبى ايران حكومت داشتند ، كاشيكاريهاى معرق در مسجد جامع اصفهان بوسيلهء استاد هنرمند شيرازى انجام ميگرفته است . ب - كتيبهء بزرگ بالاى ايوان قبله ( ايوان بزرگ جلو گنبد ) مسجد شاه اصفهان كه بمناسبت تعمير بناى مزبور در زمان محمد شاه قاجار ( بوسيلهء معتمد الدوله منوچهر خان گرجى حاكم اصفهان ) مرقوم رفته است بامضاى محمد باقر شريف شيرازى و مورخ به سال 1261 هجرى مىباشد . ( توجه خوانندگان گرامى را بتوضيحات مربوط به سهم استادان شيرازى در آثار هنرى دوران قاجاريه كه طى صفحات هفده و هجده ديباچهء كتاب ذكر شده است جلب مينمايد ) . ضمنا استاد همايى اظهار فرمودند : بر روى گلدان كاشى ميناكارى بالاى يكى از دو ستون طرفين محراب گنبد غربى مسجد شاه ( گنبد گلدسته ) نام استاد عبد الرزاق كاشىپز كرمانى مرقوم رفته و نمونهء هنر استادان كرمانى دوران شاه عباس نيز در مسجد معظم آن شهريار جلوه‌گر است . م .