مسيح ذبيحى
31
استرآبادنامه ( سه سفرنامه ، وقفنامه وسرگذشت ) ( فارسى )
رود صورت مىگيرد عمقى ندارد ، رفته رفته به صحراى يموت كه مىافتد با آن همه سراشيبى عميق مىشود . رود گرگان از سطح زمين به تفاوت تقريبا هفت هشت ذرع گود و در بعضى نقاط بيشتر است . عرض رودخانه كمتر از پانزده بيست ذرع نيست ، بيشتر شايد . كمى و زيادى آب بسته به بارندگى است . در موقع سيل از گرگان هم بيرون ريخته و در موقع كم آبى از بعضى گدارهاى فراخ و باز كه سواره به آب بزنند تا زير شكم اسب را آب مىگيرد . حركت آب گرگان از زير به واسطهء سراشيبى خيلى سريع و از رو به واسطهء تسطيح رودخانه ابدا صدايى و حركتى معلوم نمىشود مگر در طغيان / 40 / آب . تمام اين مجارى خاكش سرخ و رس است . به همين واسطه آب گرگان هميشه گل آلود است . همين قدر كه در ميان ظرف بريزند به اندك وقت صاف و زلال مىشود و اين آب به خوبى و گوارايى معروف و گوشزد خاص و عام است و انواع ماهيها دارد كه يموت صيد كرده هم مىخورند و هم مىفروشند . رود اترك رود اترك آب جارى واحديست كه از كوههاى خراسان جارى و سرچشمهء عمدهاش از بلوكات قوچان و ابيورد و درّه جز است كه از سمت جنوب شرقى وارد بحر خزر مىشود . اين رودخانه در شمال گرگان واقع و در يك سطحاند و فاصلهء گرگان تا اترك هشت فرسنگ است . اترك سرحد ايران و روس است . از سنهء 1883 ميلادى سرحدّ تركمانهاى روس كه در سمت ايران هستند رودخانهء اترك و چات كه قلعهء كوچكى است واقع در نزديكى ملتقاى اترك و سومبار قرار داده شده . جمعيّت يموت تركمانهايى كه امروز در تبعيّت دولت عليّهء ايران هستند مركّب از دوازده طايفهاند و اسم هر طايفه ذكر شده و تماما صحرا نشين [ اند ] و در آلاچيق زندگانى مىكنند . سرشمار و خانه شمار صحيح نشده ، تقريبا بيشتر از ده هزار خانه هستند كه كمتر نيست و به طول گرگان مسكونند . و نقطهء مقابل هر طايفه ولايت است كه كمتر از يموت خلق نشدهاند و با كمال شجاعت و دليرى هميشه طرف زد و خورد هستند . بر روى هم رفته تقريبى خانه پنج نفر زن و مرد و بچّه باشند پنجاه هزار نفر مىشوند و تقريبا در هيجده فرسخ طول گرگان