حاصل ميگردد و در بعضى مواقع ندامت شديد و فشار ناگهانى روحى سبب آن مىشود و در هرحال از حيث معتقدات مذهبى در مفهومى به كار ميرود كه ما بدان اشاره كرديم » . دانشمند روحانى اين قسمت را نقد كرده دربارهء غضب نوشته است : « در معتقدات مذهبى بتغيير صور انسانى بصور مختلف حتى صور حيوانى كه در اثر ملكه بودن پارهء صفات رذيله كه با آن فعليت و صورت متناسب است گفته مىشود و مقصود از كلمهء المغضوب عليهم در سورهء مباركهء فاتحه باتفاق تمام مفسرين جماعتى از يهود بودند كه آنها را به صورت قرده و خنازير درآورد . چنان كه در جاى ديگر فرمود « و جعل منهم القردة و الخنازير » و اين خود راجع بتطورات نفسانى انسانى است كه در فلسفه و معرفت النفس ( روانشناسى ) تحقيقات عميق علمى دارد و ما بملاحظهء رعايت اختصار از بيان آن خوددارى كرديم . بنابراين آيا مصلحت نبود در موضوعاتيكه فوق حدود معلومات جنابعالى است و در آن تتبع كامل نداريد دخالت ننمائيد و اظهار نظر نفرمائيد ؟ » . ما نه در موقع نوشتن آن و نه حالا كه اين مجموعه را گرد ميآوريم و نه هيچوقت ادعاى علم و فضيلت نكرده‌ايم . زيرا چيزيرا كه براى يافتن آن سالهاست در تلاشيم و سرانجام هم در حسرت آن ميرويم چگونه ميتوانيم در آن باره ادعائى بنمائيم و لذا آنقسمت از نوشته‌ها را كه مربوط به شخص مؤلف است با كمال خوشروئى مىپذيريم . جز آنكه چون رشتهء تحصيل و تدريس ما هم در فلسفه و روانشناسى بوده است مطلب را بنحويكه گفته‌ايم تأييد مينمائيم . اما در باب آنقسمت كه مربوط بمطالب كتاب است يادآور ميشويم كه عليرغم نوشتهء آن دانشمند روحانى كه « المغضوب عليهم باتفاق تمام مفسرين جماعتى از يهود بودند كه آنها را به صورت قرده و خنازير درآورد » ميگوئيم در هيچيك از چند تفسيرى كه ما در اختيار داشتيم اين‌چنين مطلبى نديديم . درست است كه آنها همگى « المغضوب عليهم » را معطوف بر يهود دانسته‌اند ولى باينكه آنها به صورت قرده و خنازير درآيند اشاره‌اى نكرده‌اند . « 1 »

--> ( 1 ) - از جملهء اين تفاسير بايد از تفسير گازر ، تفسير شريف لاهيجى ، حجة التفاسير ، تفسير معروف به اكسفورد و تفسير رهنما نام برد