لغتنامهء جغرافيائى فرانسه هم در 115 سال پيش ، يعنى زمانى كه 28 سال از نقل كتب اردبيل بروسيه ميگذشت ، در بحث مربوط به اين شهر نوشته است « يك مدرسهء مجللى دارد . . . و يك كتابخانه كه سابقا پر از كتابهاى خطى بود و بعدا هنگام آخرين جنگهاى ايران و روس به سن پطرزبورگ برده شد » « 1 » . ابراهيم بيگ در سفرنامهء خود ، آنجا كه سخن از بقعهء شيخ صفى الدين ميگويد ، مينويسد « . . . التماس كرديم در خزانه را باز كردند . لوحهء به خط امير المؤمنين اسد اللّه الغالب على بن ابيطالب عليه السلام ديديم كه به خط كوفى در پايان لوحه مرقوم رفته بود : كتبه على بن ابو طالب . و لوحهء ديگر به خط حضرت امام حسن عليه السلام زيارت شد كه در آخر آن هم كتبه حسن بن على مرقوم بود » . كتابخانهء اردبيل محصول شش قرن علاقه و كوششى بود كه عارفان با حقيقت و پاكطينت و رهروان با ايمان طريقت در اين خانقاه تشكيل داده بودند . اساس آن را كتابخانهء خود شيخ صفى الدين بوجود آورده بود . بعد از او نيز فرزندانش كه صاحب خرقه و سجاده بودند در تكميل آن كوشش‌ها كردند و چون نوبت بشاهان صفوى رسيد با احتراميكه بجد خود ابراز ميداشتند در توسعهء كتابخانه هم توجه كافى مبذول داشتند و بزرگان دولت ، برخى براى تقرب بدربار سلطنت و بعضى بخاطر ارادت بمقام صفا و معنويت شيخ ، از تكميل آن باز نايستادند و وسعت آن را تا بدانجا رسانيدند كه بقول دايرة المعارف بريتانيكا « كتابخانهء مهمى در آنجا ترتيب يافت كه حاوى عاليترين ، كمياب‌ترين و گرانبهاترين كتابهاى خطى » گشت . دايرة المعارف الاسلاميهء ايران و همگى معارف شيعهء اماميهء اثنى عشريه ، كه كتاب مفيدى از حيث موضوع است ، در جزء دوم از حرف الف با جيم مبحثى دربارهء اقدام روسها نسبت به تصرف كتابخانهء اردبيل آورده است كه ما آن را در اينجا نقل مينمائيم : « 2 » « اين كتابخانه بعد از انقراض خاندان صفويه ، و بروز آن انقلابات ، متفرق گرديده ولى تا ايام سلطنت فتحعليشاه و موقع جنگ با روسها 1240 - 1343 مقدارى از كتب آن باقى بوده است . در همان موقع آخرين ذخيرهء گرانبهاى كتابخانهء شيخ

--> ( 1 ) - ديكسيونر جغرافيائى فرانسه . پاريس 1856 . ج / 1 . ( 2 ) - دائرة المعارف الاسلاميهء ايران و همگى معارف شيعهء اماميهء اثنى عشريه . تأليف عبد العزيز ( صاحب جواهر ) . محل چاپ و تاريخ چاپ مشخص نشده است .