و زمينه‌هاى ذهنى او اثر قابل توجهى دارد و مشاهده و تماشاى آن ، توجه آدمى را بيك قدرت قاهر لا يتناهى و لا يزال جلب مينمايد . در اين باب بعضىها تا آنجا پيش رفته‌اند كه از قوه بفعل در آمدن استعداد معنوى بعضى از انبياى بنى اسرائيل را هم در نتيجهء زندگى آنها در دشتها و كوهستانهاى قابل توجه فلسطين ميدانند و از اين رهگذر جمع ديگرى حديثى را نيز قبول مينمايند كه بموجب آن لحظه‌اى فكر دربارهء جهان و خلقت آن ، كه بدون ترديد تعقل دربارهء آفرينندهء آن است ، برتر از عبادت ثقلين مىباشد . « 1 » ما متأسفيم كه دربارهء عرفاى اردبيل ، كه قبل از شيخ صفى الدين يا بعد از انقراض صفويه ، در اين شهر بارشاد مريدان پرداخته و در عالم عرفان و صفا مقامات والائى يافته‌اند ، وسيلهء تحقيق نيافتيم و از شخصيت كسانى مثل همين شيخ ابو الفرج اردبيلى كه از مريدان شيخ جنيد بغدادى بوده است ، يا ركن الدين محيى اردبيلى ، كه از شيخ شهاب الدين سهروردى پيروى ميكرده و شيخ صفى الدين در مزار او بذكر و فكر ميپرداخت ، آگاه نشديم و حتى از زمان حيات و ممات آنها نيز اطلاعات صحيحى بدست نياورديم . چنان كه پير ابو سعيد را هم كه قبر او زيارتگاه شيخ صفى بوده است از جهة هويت كاملا نشناختيم و در اين آرزو ، كه كاش شرح حال همهء آنها را ميدانستيم و اين بخش از كتاب را از آنجهت كاملتر ميساختيم ، ناكام مانديم . چه غالب آنها شخصيتهاى بزرگوارى بوده‌اند و مقامات معنوى قابل توجهى داشته‌اند و حتى بنا بنوشتهء بعضىها ، برخى از آنها صاحبان كشف و كرامات نيز بوده‌اند . كتاب صفوة الصفا دربارهء پير عبد الملك ، كه كنون نيز قبرش در وسط مسجدى به همان نام باقى است ، مينويسد كه شيخ صفى الدين در مراجعت از يك سفر ، شبى دير وقتى به شهر رسيد و نتوانست بخانهء خود برود لذا در مسجدى ، كه مشهور به شيخ عالم ربانى پير عبد الملك ر ه . است ، درآمد . مزار پير جنب مسجد بود و پنجره‌اى به مسجد داشت . مؤذن مسجد ، كه در خانه‌اش خوابيده بود ، پير را در خواب ديد كه او را از بودن چنان مهمانى در مسجد آگاه ميكرد و به دو دستور ميداد به مسجد رفته از او پذيرائى

--> ( 1 ) - تفكر ساعة افضل من عبادة الثقلين .