باغ حاجى محمّد مهدى كشميرى « 1 » : و آن از جملهء تجّار محترم بود . در اين سنوات ، بنا نهاد و عمارات و سراهاى منقّش دلكش و خلوتى دلپسند ، به انضمام دو باربند ، بنياد كرد و به رحمت حق پيوست . كارخانهء اسكرويى « 2 » نيز در جنب آن است . [ باغهاى مسجد بردى : ] [ باغ چشمه جوشك و نهر اعظم ] چون از ذكر باغات دور شهر ، فارغ شديم ، اكنون گوييم كه در ميان شمال و مغرب [ 522 f ] ، به مسافت ميلى ، باغهاى رعيّتى و غيره بسيار است كه آنها را باغات « ده كرهّ » « 3 » خوانند ؛ همچنين در سمت مذكور ، به مقدار فرسنگى دور از شهر ، جايى است كه به « مسجد بردى « 4 » » معروف است و در نوشتجات « قصر الدّشت » نوشته مىشود . مسجدى است كه در جنب آن ، چند بازار است ، مشتمل بر دكاكين و خانه‌هاى رعيّتى ؛ در حقيقت قصبه مانندى است و در آنجا ، باغهاى بسيار است و گويند در ده كرّه و قصر الدّشت مذكورين ، افزون از 400 باغ به شمار آمده ( 163 ) ؛ اگرچه اكثر آنها باغ رعيّتى است ، ولى در ضمن ، بستانهاى زيبا كه داراى عمارات و سراهاست ، ديده مىشود ؛ مثلا : مانند باغ جناب حاجى ميرزا كريم صرّاف كه معروف است به « گلخانه » ؛ در آن عمارات شاهانه ساخته و مخصوص ، چند عمارت است كه درب آنها را از آئينه‌هاى كلان قرار داده و انحاى گل و رياحين در آنها به عمل مىآورند . و مانند باغ سركار نوّاب ، كه وكيل دولت انگليس است - و پيش از اين ، در ذكر باغ شيخ ، نامش گذشت - و هكذا باغهاى منظّم ديگر [ هم ] هست . اما شرب باغات مذكوره ، از نهر اعظم و چشمه جوشك و غير ذلك است . مجملى از مفصّل ذكر آن نهر و چشمه ، اين است :

--> ( 1 ) . محمّد مهدى ، فوتش در سنهء 1307 بوده [ است ] . ( 2 ) . اسكرو : به كسر همزه و سكون سين مهمله و ضمّ كاف تازى و راء مهملهء مضمومه و واو ؛ به معنى پيچ كردن . اين كلمه انگليسى است : screw . ( 3 ) . ده كرّه : به كسر دال مهمله و هاء و ضمّ كاف تازى و راء مهملهء مشدّده . ( 4 ) . به فتح باء موحدّه و سكون راء مهمله و كسر دال و ياء در آخر .