آثار قديمه در اردبيل « 1 » ( 39 ) اردبيل از جمله شهرهاى آذربايجان است و صاحب قلعهء متين و حصنى حصين . گويند [ 405 f ] اين شهر را كيخسرو ساخته ؛ و آن سردسير است و آبش بنهايت گواراست و آن آب از كوه سوالان ( 40 ) كه نزديك شهر است ، جارى است ؛ و مرقد شيخ صفى الدّين - جدّ سلاطين صفويّه - در آنجاست ؛ همچنين قبر شاه اسمعيل در جنب آن . [ بالجمله ] ، بر سر كوه سوالان مذكور ، قلعه‌اى بوده كه آن را « بهمن دژ » مىگفته‌اند ؛ اكنون آثارى از خرابهء آن باقى است . آثار قديمه در اردستان ( 42 ) اردستان شهرى است ميان اصفهان و كاشان ؛ و مسافتش تا اصفهان ، هيجده فرسخ است . در طرف بيابانى - مشهور به مفازه كوه كركس - بنايى محكم و بارويى دارد ؛ چند قلعه است كه در هر قلعه‌اى ، آتشكده‌اى ساخته‌اند و آن آتشكده‌ها را گويند بهمن - پسر اسفنديار - بانى بوده . و نوشته‌اند انوشيروان عادل ، در اين شهر متولّد شده [ است ] . آثار قديمه در باب الابواب ( 42 ) باب الابواب : آن را دربند نيز گويند . بر ساحل بحر خزر « 2 » واقع شده ؛ از بناهاى انوشيروان عادل ، و در قديم ، آن را « ايران دژ » مىناميده‌اند . اكنون در تصرّف روسيّه است و آن ديوارى است ( 43 ) از سنگ و سرب ساخته كه سيصد ذرع طول دارد و ارتفاعش ، محاذى رؤس جبال است و بعضى نوشته‌اند طول آن ، ثلث فرسخ و عرض آن ، يك تير پرتاب است . ديگرى نوشته : هفت فرسنگ طول آن است و مقصودش منع طايفهء لزگى و غيره بوده كه به خاك ايران حمله نياورند . و در چند جاى آن ديوار ، دروازه‌ها از آهن نصب كرده ، كه چون آنها را مىبستند ، راه آمد و شد مسدود مىشده

--> ( 1 ) . اردبيل : حرف چهارم را به باء سه نقطه خوانند ، نيز صحيح است . ( 2 ) . خزر : به فتح راء معجمتين مفتوحين است و در آخر راء مهمله ؛ و آن اسم قديم ولايتى است كه در شمال درياست و آن دريا به اسم آن موسوم گرديده و آن دريا را درياى آبسكون و درياى مازندران و درياى حاجى ترخان و درياى گيلان نيز خوانند .