وارداتى كه منشأ عقاب اخروى و دورى از رحمت واسعهء حق مىشوند وسوسه ناميده‌اند . هر يك از اين دو داراى علت و سبب و منشأ و وجود خارجى مىباشد . علت و سبب وجودى خاطر داعى بخير را ملك ؛ و منشأ تحصل داعى بشر را شيطان ناميده‌اند : « الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ » . آن لطف خاص الهى را كه باعث آمادگى انسان از براى قبول الهام ملك و دواعى باعث خيرات و بركات مىشود ، توفيق ربانى و عنايات سبحانى ؛ و آن چيزى كه سبب تهيّؤ نفس از براى قبول وساوس شيطانى مىشود ، اغواء و خذلان و عاقبت بشرى ناميده‌اند . * * * به نظر تحقيق « موافقا للاصول و القواعد المقررة في الكتب » ، مظهر شيطان ، همان خلق و ملكه‌اى است كه در نفس انسانى موجود است ، و شأن آن وعد بشرور و امر بفحشاء و منكرات و ايجاد وسوسه و تغيير احكام عقل است ؛ كما اينكه ملك ، عبارت از خلقى است كه منشأ حسنات و افعال حسنه و مبدا اعمال خير است ، و از باب سنخيت بين ظاهر و مظهر ، هر يك از رحمان و شيطان مقتضى مظهر و مجلاى مناسبى از براى خود در وجود انسان مىباشد . از حضرت ختمى مآب و رسالت پناه ، بطرق صحيح وارد شده است : « في القلب لمتان ، « 1 » لمة من الملك ايعاد بالخير و تصديق بالحق ، فمن وجد ذلك فليعلم انه من اللّه فليحمد اللّه ؛ و لمّة العدّ و ايعاد بالشرّ و تكذيب بالحق و نهى عن الخير و من وجد ذلك ، فليتعوّذ من الشيطان ثم تلا : الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ . . . الخ » . از حضرت رسول نيز روايت شده است : « قلب المؤمن بين اصبعين من اصابع الرحمن يقلّبه كيف يشاء » . شايد اينكه فرموده است . قلب مؤمن بين دو انگشت حق در تقلب و قلب و انقلاب است ؛ كنايه باشد از سرعت تقلب قلب و قدرت آن بر تحريك و تغيير ، و مسخر بودن قلب بتسخير ملك و شيطان ؛ چون ملك و شيطان در تسخير قلوب

--> ( 1 ) . صاحب مجمع « قده » ، لمه را بمعنى نزول و قرب از شيطان يا رحمان تفسير كرده است . لمة ، در لغت بمعنى : اللمة : الهمة تقع في القلب ، نيز آمده است .