معيار و ميزان ، و فرق بين خواطر « 1 » و القائات و واردات در كتب اهل سلوك و رياضت و متأدبين بآداب و شريعت اسلامى مسطور است . القائات را تقسيم بالقاء صحيح و فاسد نموده‌اند . القائات صحيحه قابل وثوق و اعتماد است بر خلاف القائات فاسد . القاء صحيح را تقسيم بالقاء الهى و ربانى و القاء ملكى و روحانى كرده‌اند . آنچه مربوط بعلوم و معارف باشد ، القاء ربانى و آنچه كه سالك را به طاعت خداوند و بجا آوردن واجبات و مستحبات ، و بالجمله آنچه كه در صلاح سالك باشد ، القاء ملكى است ؛ و يكى از انواع الهام نيز بشمار مىرود . القائات فاسد ، منقسم بالقاء شيطانى و نفسانى مىشود . القاء شيطانى موجب تمايل انسان بمعاصى مىشود . « 2 » القاء نفسانى موجب رغبت انسان به امورى كه موجب التذاذ و حظوظ نفسانى است مىگردد . معيار و ميزان و فرق بين اين اقسام ، شرع مقدس اسلام است ؛ كه آنچه انسان را به حق نزديك مىكند در شرع اسلام مطلوب و آنچه كه انسان را دور از خدا مىنمايد منهى عنه است . اگر كسى وارد در اعمال اهل سلوك و متابعان از شرع اسلام شود ، و آيات و رواياتى كه ناظر بلطائف وجود نفس انسانى است ، و آنچه را كه سالك اگر بجا بياورد از براى او انحطاط حاصل مىشود ، و نحوهء تأثير عبادات را در نفس بحسب آنچه كه شرع معين نموده است ، مطالعه نمايد ، دچار حيرت و بهت مىشود . آيات و رواياتى كه ناظر به

--> ( 1 ) . آنچه كه بر قلب سالك بدون تعمل سالك و ترتيب مقدمات وارد شود ، آن را خواطر و القائات و واردات ناميده‌اند و به آن خطابات نيز اطلاق شده است . ( 2 ) . در قرآن كريم است : « الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ » . القاء شيطان را در اين قبيل از موارد وسوسه مىنامند . واردات غيبيه را اهل سلوك خطابات خفيه نيز ناميده‌اند . واردات و القائات الهى و رحمانى در صورتى به صورت خطابات خفيه بر قلب سالك متجلى مىشوند ، كه مانع از ورود كه از آن تعبير بعارض و عارضات نموده‌اند نداشته باشند . چون عارضات « غير از خواطر » امورى هستند كه از ظهور واردات جلوگيرى مىنمايند . از آنها تعبير بواردات قبض « ضد بسط » نموده‌اند . آنچه كه بر قلب سالك از عالم جلال وارد مىشود ، جلوگيرى از انوار جمال ، و وارداتى كه موجب بسط روح و فرحى كه از تجلى انوار جمال حاصل مىشود ، مىنمايد ، و مانع از نفوذ خواطر رحمانى مىشود .