عشقى بين مفاتيح اول غيب هويت ذاتيه حقايق اسمائيه و صفاتيه و اعيان ثابتهء امكانى از براى طلب شهود كمال جلاء و استجلاء » ، نوشته شده است . اين مقام ، مرتبهء ظهور اسماء و صفات و صور اسماء است و حق خود را بصور اسماء بشهود علمى تفصيلى احاطى بجميع حقايق از ماهيات و وجودات و لوازم خارجى آنها شهود مىنمايد . « 1 » الواحدية مظهر للذات * يبدو و مجمعة لفرق صفات الكل فيها واحد متكثّر * فاعجب لكثرة واحد بالذات فهى العبارة عن حقيقة كثرة * في وحدة من غير ما اشتاتى جمعى از محققان اين حقيقت را أمّ الكتاب اين مقام مىدانند ، كما اينكه حكما ، عقل اول را أمّ الكتاب مىدانند . مبدا ما ظهر و ما بطن به اعتبارى اين مرتبه است .

--> ( 1 ) . مصنف علامه « قده » ، مراتب كتاب را اختصاص بجهات وجودى خلقى داده است و مراتب ربوبى را با آنكه منشأ جميع كتب خارجى است از تقسيم خارج نموده است . شارح مفتاح « حمزهء فنارى » ، در اوائل مصباح الانس ، جميع صفحات وجودى را فرقان و قرآن دانسته است . مطابق خبرى كه فريقين از اهل تفسير نقل كرده‌اند : « انّ للقرآن ظهرا و بطنا و حدّا و مطلعا » و در روايتى نيز « و لبطنه بطنا الى سبعة ابطن » و در روايات خاصه وارد از ائمهء دين نيز « الى سبعين أبطن » و يا « سبعين بطنا » وارد شده است . بنا بر آنكه صفحات وجود ، قرآن باشد ، مطلع آن كلام ذاتى و تجلى اعرابى است كه مرتبهء واحديت باشد ؛ مرتبهء واحديت مقدم است بر تعينات غيبى و شهودى حدّ ان فيض منبسط است ، بطن قهرا عوالم غيبى و ظهر آن عالم حس است ، اگر قرآن انسان كامل باشد ، باعتبار احاطهء انسان بر اين مراتب بطن و ظهر و حد و مطلع ، قهرا بر همين مراتب حمل مىشود مقام احديت كه مقام حقيقت محمديه است . همان‌طورىكه ما شرح داديم مطلع اين كتاب مبين و ام الكتاب مىشود و اين همان تطبيق مطلع و حدّ و ظهر و بطن است با لطائف سبعهء انسانيه كه مقام خفى و اخفى و روح و قلب و عقل و نفس و طبع كه همان حس باشد . براى بحث كامل‌تر در فرق بين كتاب و كلام و معانى هر يك از اين دو رجوع شود بشرح منظومه « شرح مرحوم استادنا العلامة الحكيم المحقق و الفيلسوف الكامل العارف الربانى ، البحر الذاخر الميرزا مهدى الآشتيانى قدس اللّه لطيفه و اجزل تشريفه ، چاپ ط 1372 ه ق ، از ص 19 تا 46 . مصباح الانس « چاپ ط 1323 . ه ق از ص 271 تا 290 » .