وجودات از يكديگر به تباين اين اشياء است . حق بحسب نفس ذات متميز از اشياء است . كسانى كه به تشكيك در ذاتيات معتقدند ، تمايز بين مراتب عقول و نفوس و عوالم برزخى و مادى را به شدت و ضعف مىدانند . شيخ اشراق بر اين امر تصريح كرده است . كسانى كه از براى وجود يك فرد قائلند و حقايق را مظهر يك اصل واحد و يك سنخ فارد مىدانند ، حق تعالى نزد آنها باعتبار احديت ذات از جميع اشياء متميز است ؛ چون مقام احديت مرتبهء استهلاك همه تعينات است ، تمايز در مظاهر نزد قائلان به وحدت شخصى تابع تميز آنها در مقام واحديت ، است در مقام واحديت ، حقايق ماهيات باعتبار تجلى و ظهور فيض اقدس بظهور مفهومى محقق شده‌اند ، و هر عين ثابتى از عين ثابت ديگر بنفس ذات متمايز است ، همان‌طورىكه حقيقت حق بالذات متميز از اشياء است و تعين عين ذات و حقيقت اوست ، تعينات اعيان نيز در مقام علم ، عين ذات آنها است . در مباحث قبلى بيان شد كه اعيان ثابته همان تعين حقند باعتبار تجلى حق بصفتى از صفات . تجلى حق بصفتى از صفات در اصطلاح عرفا اسمى از اسماء الهيه است ، و اين تجلى دائما ملازم با صورت و ظاهرى است كه آن را عين ثابت مىنامند . وجودات خارجى اعيان ثابته ، باعتبار ظهور فيض منبسط و تجلى حق در اعيان باسم رحمان متميزند از يكديگر ، ظهورات متعددى كه حق بحسب تقاضا و اقتضاى هر عين ثابتى در اعيان نموده است ، سبب ميز است و چون ظهور خارجى بر طبق خواسته و تقاضاى اعيان در مقام تعزز علمى است ، ظهور خارجى اعيان همان بروز استعدادات اعيان است . بنا بر اين ، حقايق خارجى و هر عين ثابتى با لذات تميز از عين ديگر دارد ، ولى از جهت ديگر و به اعتبار ظهور حق از راه وسايط در حقايق ، مظاهر وجودى برخى بر برخى احاطه دارند ، و ازآنجائىكه هر موجودى از كمالات وجودى حق به اندازهء سعه ذات خود بهره‌يى دارد ، كمالات وجودى در هر موجودى تحقق دارد ، با اين فرق كه ظهور برخى از اسماء در برخى از اعيان نسبت باسماء ديگر غلبه دارد . به اين اعتبار همهء موجودات ، مجمع ظهور صفات و اسماء حقند و تمايز آنها به شدت و ضعف و كمال و نقص است ، و ليكن