وجود واجب و وجود ممكن . و ممكن هم اعمّ از جواهر اعنى عقل و نفس و هيولى و صورت و جسم - كه مركّب از هيولى و صورت است . و وجود اعراض اعنى كم و كيف و وضع و متى و أين و اضافه و يفعل و ينفعل . چه ، در همه‌ى مراتب وجودات ، ذكر حقيقت « 1 » اصلى محفوظ است مع اختلاف مراتبهم بالكمال و النقص ، « 2 » از مرتبه‌ى جمع الجمع كه مرتبه « 3 » وجود واجبى است ، و مرتبه‌ى جمع كه مرتبه‌ى وجود عقول است ، و مرتبه‌ى فرق كه وجود در مرتبه‌ى نفوس است و مرتبه‌ى فرق الفرق يعنى « 4 » وجود در عالم ناسوت كه انزل تمام « 5 » مراتب است . كما قال مولانا « 6 » على عليه السلام : « توحيده تميّزه عن خلقه و حكم التميز بينونة صفة لا بينونة عزلة » . اين بود اطلاق كثرت بر وحدت كه كلّ اين كثرات قوا و طبايع را اطلاق مىكردى بر واحدى كه نفس باشد ، چه « 7 » او كلّ آنهاست به وحدت . كما قال صدر المتألّهين [ حاجى ملا هادى سبزوارى ] : « النفس فى وحدتها كلّ القوى * و فعلها فى فعلها قد انطوى » « 8 » امّا از باب آنكه نفس در هريك از قوا و مدارك ، خود آنهاست ، يعنى نفس در مرتبه‌ى عين ، بصر ، و در سامعه عين سامعه و در ذايقه عين ذوق ، و در مرتبه‌ى و هم عين واهمه است ، الى غير ذلك - چه « 9 » كلّ اين مدارك محلّ نزول و ورود نور نفس‌اند . از اينجاست كه در حينى كه باصره مىبيند ، مىگويى خودم ديدم ، يا سامعه مىشنود ، مىگويى خودم شنيدم ،

--> ( 1 ) . پا : حقيقه ( 2 ) . شا : بكمال و نقص ( 3 ) . شا : ( جمع الجمع كه مرتبه ) را ندارد . ( 4 ) . شا : كه ( 5 ) . پا : انزل‌ترين تمام ( 6 ) . شا : ( و مباين است . . . مولانا ) را ندارد . ( 7 ) . شا : كه ( 8 ) . پا : ( كما قال . . . انطوى ) را ندارد . ( 9 ) . شا : كه