باب الذكر قال اللّه تعالى : وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ « 1 » . يعني إذا نسيت غيره ، و نسيت نفسك في ذكرك ، ثمّ نسيت ذكرك في ذكرك ، ثمّ نسيت في ذكر الحقّ إيّاه . و بعضى از اكابر نقل كرده‌اند كه در نسخهء اصل : « في ذكر الحقّ إيّاك » است به جاى « إيّاه » . كلّ ذكر ؛ [ معناه ] و الذكر هو التخلّص من الغفلة و النسيان . شروع كرد در شرح آيه به لسان اشارت نه به لسان عبارت كه او لسان عموم است - همچنان‌كه تفسير كرده‌اند آيه را اهل ظاهر - پس به درستى كه خطاب او مخصوص است به اهل خصوص ؛ پس خطاب كرد ايشان را به لسان ايشان ؛ و ذكر كرد اعتباراتى را كه لا بدّ است از براى اهل سلوك از ادراك آن اعتبارات در مراتب خودشان ، هرگاه استقامت كنند به سوى خداى تعالى در سلوك خودشان . و مراد به « ذكر » وجدان مذكور است و حضور اوست به قلب ، نه به ذكر او به لسان وحده ، با غفلت قلب ؛ پس به درستى كه او غير معتبر است نزد ايشان . و اوّل مراتب ذكر به اين معنى ، نسيان است . چرا كه تو اگر فراموش نكنى همه را ، نمىيابى او را ؛ و از براى آنكه تو هرگاه بوده باشى موصوف به نسيان غير و ذكر ربّ ، مىباشد نفس تو مذكور در ضمن اين ذكر در اين درجه . پس هرگاه واقف كند تو را

--> ( 1 ) . كهف / 24 .