فاعلاتن فاعلاتن فاعلات * جهْل ظلمات است و علمْ آبِ حيات مثنوى حاوى شش دفتر « 1 » با 25632 بيت مىباشد كه متأسّفانه دفتر ششم آن ناتمام مانده است : دفتر اوّل : 4003 بيت دفتر دوم : 3810 بيت دفتر سوم : 4810 بيت دفتر چهارم : 3855 بيت دفتر پنجم : 4238 بيت دفتر ششم : 4916 بيت به دفعات چاپ شده ، برخى ابيات بدان اضافه يا از آن حذف گرديده ، امّا شايد درخورترين و معتبرترين آنها چاپ استاد فقيد ، رينولد نيكلسون ( 1945 - 1868 noslohciN . A . R ) باشد . او نزديك به پانزده سال از عمر گرانمايهء خود را ( 1925 تا 1940 م ) بر سر تصحيح ، ترجمه و شرح مثنوى گذاشت و در اين راه ارزشمند ، بينايى خود را از دست داد و حاصل آن چيزى نبود جز دورهء هشت جلدى ، متن و ترجمه و شرح مثنوى به زبان انگليسى . 3 . شكل‌گيرى سرايش مثنوى و سبب تأليف آن مشهور است كه مولانا به يكى از مريدانش - حسام الدين چلبى ، از عرفاى نام‌آور آن زمانه - سخت دلبسته بود . اين شيدايى و شيفتگى تا بدانجا بود كه جايگاه وى را تا منزلت اساتيد مولانا چون : شمس تبريزى و صلاح الدين زركوب ارتقا بخشيد . مروى است كه در پاسخ اين سؤال كه كدام‌يك از اين سه فرهيختهء اهل معنا ، شايستگى خلافت

--> ( 1 ) . شيخ اسماعيل انقروى براساس نسخهء مورّخ 814 مدّعى شده كه مثنوى دفتر هفتمى هم دارد . ر . ك : كشف الظنون ، ج 2 ، ص 377 .