تشريح نظريهء ملا صدرا از استاد حكيم مهدى حائرى « 1 » نقل از ص 61 علم كلّى : فلسفهء مابعدالطبيعه طبع دانشگاه تهران : اختلاف محدثين با فلاسفه و حلّ آن با انديشهء ملا صدرا با فرض صحّت كشف حركت جوهرى « هم حدوث ، هم قدم » به نظر فلاسفه الهى جهان كه نام مجموعهء خلقت و آفرينش است پيوسته در عرصهء وجود خودنمائى كرده و لحظه‌اى نبوده است كه مبدا خلقت و خير مطلق از ايجاد و افاضهء آن بخل و امساك نمايد و از طرفى ديگر پيروان اديان تصوّر مىكرده‌اند قدمت ، منافى با اساس توحيد و بر خلاف تعليمات انبياء عليهم السلام است ، در نقطه مقابل فلاسفه قرار گرفته و اصرار داشتند كه عالم را مانند ساير حوادث روزمرّه حادث زمانى بدانند و به همين مناسبت بين طرفداران فلسفه و محدثين از زمانهاى سابق اختلاف عميقى بوجود آمد كه قرنها آرامش محيط علمى را به تيرگى و جدال مبدّل ساخت . امّا ملّا صدرا با زبردستى علمى و هوش و قريحهء سرشار ابتكارى در اين مسئله به عمل آورد و اين اختلاف براى هميشه حل و فصل گرديد و الحق شاهكار او چه از نظر فلسفه و چه از نظر علماى دين قابل تحسين است نظريهء وى بر اساس حركت جوهريه است كه به تمام موجودات و ذرّاتى كه تحت نفوذ نواميس طبيعت قرار دارند بدون استثناء حركت دارد و اگر طبيعت بطور كلّى پيوسته در مسير و حركت جوهرى و تكامل ذاتى باشد ترديد نيست كه هر حدّى از حدود آن قهرا متوسط بين وجود سابق و لاحق خواهد بود و چون متوسّط حركت همواره در طرف سابق و لاحق كه طرفين آن قرار دارد منتفى است پس بعدم ما قبل و ما بعد خود محفوف مىباشد مانند ساعات و دقايق زمان كه هر يك به لحظات گذشته و آينده خود پيوسته است و اين حكم در تمام اجزاء و جزئيات و ذرّات جهان طبيعت ازلا و ابدا ثابت و غير قابل تخلّف است و چون اجزاء و مخلوقات نامتناهى طبيعت همه داراى اين خاصيّت تجدّد و حركت بوده و خواهند بود لذا براى تمام آحاد غير متناهى در زمانهاى نامتناهى حدوث و تحوّل زمانى محقق مىباشد و هم اينكه جميع آحاد و اجزاء طبيعت هر قدر نامتناهى فرض گردد داراى تجدّد و حدوث زمانى مىباشند مجموعهء عالم نيز كه جز آحاد نبوده حدوث زمانى

--> ( 1 ) - از استادان فاضل دانشگاه تهران