و جميع افراد انسانى فى الحقيقة اخراج ما بالقوه مىكنند به فعل . نهايتش بعضى آنچه بالقوهء نفس ايشان است ، نظر به نفس ايشان به فعل مىآورند ؛ چون اقسام دانشوران . و بعضى آنچه بالقوه در نفس ايشان است ، نظر به باقى موجودات به فعل مىآورند ؛ چون اهل صنعتها و حرفتها كه به اختراع و تعليم اقسام كمالات وجودى از قوه به فعل آورده و مىآورند . چه كمالات را نهايت نيست ، خصوصا كمالات نفس انسانى . اى برادر بىنهايت درگهى است * با هر آنچه « 1 » مىرسى بر وى مايست و بيرون آوردن كمالات باقى موجودات از قوه به فعل نيز از جمله كمالات نفس انسانى است . پس هركس در هر كار كه هست ، كمالات نفس خود را ظاهر مىسازد و حديث شريف حضرت رسالت‌پناه محمّدى - صلى اللّه عليه و سلم - كه « من اخلص اللّه اربعين صباحا ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه « 2 » [ 2 ] ؛ دليل كافى بر اين مطلب است كه علم خروج از قوه به فعل است . و از امام العالم و سرّ الانبياء و منبع العلوم و قائد الاولياء ، على ابن ابى طالب - عليه السلام - مروى است كه « ليس العلم فى السماء فينزل اليكم و لا فى تخوم الارض فيخرج لكم و لكن العلم مجبول « 3 » فى قلوبكم تأدبوا بآداب الروحانيين يظهر لكم . » « 4 » مفاد اين كلام سعادت فرجام اين است كه نيست علم در آسمان تا به سوى شما فرود آيد ، و نه در نهايتهاى زمين است تا از براى شما بيرون آيد ، بلكه علم مجبول و مركوز است در دلهاى شما ؛ پس شما به آداب روحانيان ، متأدب شويد تا از دلهاى « 5 » شما بيرون آيد و بر شما ظاهر شود . و مراد از تادّب به آداب روحانيين ، مغلوب ساختن لوازم جسمانى است ؛ و اللّه اعلم . اكنون چون كيفيت ادراك معلوم شد ، بدان كه اجلّ مطالب جميع طوايف ،

--> ( 1 ) . مج : تا هر آنچه مىروى باللّه ما نيست . ( 2 ) . احياء العلوم ، ج 2 ، ص 256 ، حاشيه . جامع الاخبار ، ص 94 . اخلاق محتشمى ، ص 5 . ( 3 ) . مج و اساس و رضوى : مجعول و ليك در المحجّة البيضاء « مجبول » آمده است و بر اين اساس تصحيح شد . ( 4 ) . كلمات مكنونه ، فيض ، ص 248 . قرّة العيون ، ص 429 . ( 5 ) . اساس : از دلهاى شما بر شما .