اما اينكه آيا وجهى دارد كه گويند كفر كافر از رحمت خداى تعالى است بر او و اين ضعيف را در كريمهء رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً « 1 » به خاطر مىرسيد كه اگر كسى سؤال كند كه كافران داخل شىءاند ، حال آنكه مشمول رحمت نيستند ؟ جواب : گوييم كه خداى عزّ و جلّ قادر است بر آنكه آتشى آفريند كه نسبت آن با آتش دوزخ همچون نسبت آتش دوزخ باشد به آتش دنيا كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله در شأن آن فرموده كه اگر اهل دوزخ آن را بيابند در آن قيلوله كنند ! و هرآينه در شأن آن آتش مفروض توانستى گفت كه اگر اهل آن نار نار دوزخ را بيابند در آن قيلوله كنند ! و قادر است كه به جاى نوع كفر و خباثت كه در كفّار آفريده كه به آن سزاوار آتش دوزخ شده‌اند ضربى از خباثت خلق كردى كه به آن سزاوار آن آتش مفروض شدندى ! پس اقتصار بر اين درجه از رحمت خداى عزّ و جلّ باشد در حق ايشان و ايشان را بدان منت‌پذير بايد بود ! و اعتراف به آنكه خداى عزّ و جلّ قادر است بر خلق نارى اشدّ از نار دوزخ و خباثتى اشدّ از اين خباثت كه كفار حالى دارند ضرورى است چه انكار آن حكم است به تناهى قدرت تعالى عن ذلك علوّا كبيرا . و قريب به همين سخن در سخنان شيخ روزبهان قدّس سره ديده‌ام كه در تأويل كلام ابى يزيد قدّس سره گفته آنجا كه فرموده : « بطشى اشدّ » در حينى كه قارىاى مىخوانده : إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ « 2 » شيخ مىفرمايد كه : مقصود ابى يزيد اظهار لئامت بشر است و كرامت خداى عزّ و جلّ ! يعنى من درخور خود سخت‌تر مىگيرم از خداى عزّ و جلّ درخور جلال خود و لاغر و اگر غلام ما به نافرمانى ما مستحق لطمه‌اى مىشود از ما به نافرمانى خداى عزّ و جلّ مستحق زياده از عذاب دوزخ مىشويم ! براى آنكه نسبت عبوديت غلام ما با ما با عبوديت ما با خداى اقل است از

--> ( 1 ) . سوره غافر ، آيه 7 « پروردگارا رحمت و دانش [ تو بر ] هر چيز احاطه دارد » . ( 2 ) . سوره بروج ، آيه 12 « آرى عقاب پروردگارت سخت سنگين است » .