و عوالم « 1 » وجود سيصد و شصت « 2 » هزار باشد و در بعضى روايات هفتاد هزار « 3 » و در بعضى هژده « 4 » هزار « 5 » و در بعضى روايات « 6 » هژده « 7 » عالم باشد چنان كه : عقليه و روحيه ( ت ) و نفسيه و طبيعيه و جسمانيه و عنصريه ( گ ) « 8 » و مثاليه و خياليه و برزخيه و حشريه و جناتيه و جهنميه « 9 » و اعرافيه و رؤيتيّه « 10 » و صوريه « 11 » و جماليه و جلاليه و كماليه . و مجموع اين عوالم مذكوره در دو عالم ظاهر و باطن « 12 » كه عالم « 13 » غيب و شهادت است ( آ : برگ 23 الف ) مندرج باشد « 14 » و قال اللّه تعالى جلّ جلاله « 15 » . « عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ » ( 8 - 14 ) ( 59 : 22 ) « 16 » . و موضوع علم تصوّف ذات و صفات و اسما باشد و مبادى آن معرفت خدايست « 17 » و فائده آن و اصطلاح اين قوم در آن و آنچه معلوم شود بديهه « 18 » تا مبنى « 19 » مسائل باشد « 20 » ( ل ) « 21 » و مسائل آن كيفيت صدور كثرت است « 22 » از وحدت و رجوع كثرت به وحدت و بيان مظاهر اسما و بيان « 23 » كيفيت سلوك ايشان « 24 » و نتايج آن

--> ( 1 ) العالم : عالم عبارتى است از مخلوقات خداوند و گويند هژده هزار عالم و پنجاه هزار عالم و فلاسفه گويند : دو عالم علوى و سفلى و علماى اصول گويند : از عرش تأثرى هرچه هست عالمست و در جمله عالم اجتماع مختلفات بود و اهل اين طريقت نيز عالم ارواح و نفوس گويند و مرادشان نه آن بود كه فلاسفه را بود كه مرادشان اجتماع ارواح و نفوس باشد . ( هجويرى : كشف المحجوب ، ص 501 ) امّا عدد عالم‌ها در بعضى از روايات آمده است كه هيجده هزار عالم است و به رو آيتى هفتاد هزار عالم و به رو آيتى سيصد و شصت هزار عالم است و ليكن جمله در دو عالم خلق و امر كه ملك و ملكوت است مندرج است . ( مرصاد العباد ، ص 32 . . . ) و مناسب‌تر آنست هفتاد هزار است ( نجم الدّين رازى ، مرصاد العباد ، صص 32 ، 171 ) . ( 2 ) ن : شست . ( 3 ) ب : ندارد . ( 4 ) ب : هشده ، ن : هيجده . ( 5 ) ب : ندارد . ( 6 ) ب : ندارد . ( 7 ) ب ، ل : هيجده . ( 8 ) گ : ص 388 ، ت : برگ 16 ب . ( 9 ) ل : غصميه و اعرافيه . ( 10 ) ت ، ل : روييه . گ : رويته . ( 11 ) گ : منوره ( بجاى صوريه ) . ( 12 ) گ : باطن و ظاهر . ( 13 ) گ : « كه عالم » ندارد . ( 14 ) ب : مندرك ل : مندرجست . ( 15 ) آ ، ل ، ن ، گ : ندارد . ( 16 ) قرآن مجيد 59 ( سوره الحشر ) 22 يعنى داناى نهان و آشكار است ، اوست بخشايندهء مهربان ( كشف الآيات ) . ( 17 ) گ : خدآن . ( 18 ) آ ، ب : ندارد . ل ، گ : به بديهه ، ن : ببنيت . ( 19 ) ت : ندارد ل : با مبنى مسائل ، ن ، گ : تا مبنى مسائل آن . ( 20 ) ب ، ت : ندارد . ( 21 ) ل : برگ 16 الف . ( 22 ) آ ، ت : كثريست . ( 23 ) آ : بيان و مظاهر اسماء و بيان . ل : بيان مظاهر اسماء و بيان ، ن : بيان مظاهر . ( 24 ) آ ، ب : ندارد .