اجسام عنصريه . و ديگر : صور مركبات است و مراتب آن ، از معادن تا آخر حيوانات . و ديگر : صور انسانى كه آخر تنزلات است . و چون ، اين دانستى ، بدان كه : اهل توحيد ، اين جمله - كه گفته شد - مظاهر هويّت ذاتيهء وجود مىدانند ؛ اما در بعضى ، ظهور اسماء غالب است ؛ و در بعضى ، ظهور صفات ، غالب ؛ و در بعضى ، ظهور ذات ؛ و به اين معانى واقف نگردد ، الا انسان كامل . . . كه انسان ناقص ، نزد عارف در مرتبهء حيوانيه ، مانده است ، بلكه حيوان بر وى شرف دارد ؛ چه جاى حيوان ؟ كه جماد بر وى شرف دارد ؛ كه « أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » « 16 » ، مخبر از حال بعد ايشان از معرفت است ؛ چه ، حيوان و نبات و جماد در تحت طاعت شيطان نمىآيند ؛ و انسان ناقص در مىآيد ؛ بلكه شريك شيطان است ؛ « وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ » « 17 » گواه آن است « 18 » . اما انسان كامل ، مظهر هويت ذاتيه است ، با جميع « اسماء و صفات » چنان كه گفته‌اند : ما آينهء جمال ذاتيم همه * ما مظهر جملهء صفاتيم ، همه در بحر معيّتش ، صفات و اسماء * در بحر هويّتش ، چو ذاتيم ، همه « 19 » لا جرم خبر از آن حال ، اين آمد در كلام اللّه تعالى : « وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى » « 20 » . . . و جايى ديگر : « إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ ، إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ » « 21 »

--> ( 16 ) - ق : ( س 7 - 179 ) اولئك . ( 17 ) - ق : ( س 17 - 64 ) و شاركهم . ( 18 ) - اين آيه و جملهء متمم آن ، در نسخه‌هاى ( ش - ت ) نيست . ( 19 ) - منحصرا در نسخهء « ك » هست . از « چنان كه گفته‌اند » تا « . . . چو ذاتيم همه » . ( 20 ) - ق : ( س 8 - 17 ) و ما رميت . ( 21 ) - ق : ( س 48 - 10 ) ان الذين .