كه اطّلاع مخلوق ، چون اطّلاع خالق باشد . پس به اين مقدار تفاوت كه اطّلاع حق ، بطريق شهود است ، و اطّلاع بنده بطريق علم بعد از وجود ، مىگوييم : عنايت سابق گشت ؛ و اين بنده را مساعد شد ؛ تا بر اين احوال مطّلع گشت . و من هنا يقول اللّه تعالى : « حتّى نعلم » و هى كلمة محقّقة المعنى ما هي كما يتوهّمه من ليس له هذا المشرب . يعنى : از آنجا كه : علم تابع معلوم است از وجهى « 78 » ؛ كه حق - جلّ و علا - در كلام عظيم و كتاب كريم خود فرموده : « حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ و نعلم الصَّابِرِينَ » « 79 » و معنى آيت « 80 » آن است كه : حق - جلّ جلاله - مىفرمايد : « تا بدانيم ما كه خداونديم كه : از شما كدام يك مجاهد است ؟ و بدانيم كه : كدام يكى صابر است ؟ » و از اين قول اين معنى مستفاد گردد كه : علم حق بعد از وجود مجاهد و صابر حاصل و متعلّق مىگردد بدانكه : مجاهد كدام است ؟ و صابر كدام ؟ . و حال آن است كه : اين كلمه‌اى است محقّقة المعنى ؛ كه : علم از آن روى كه مغاير ذات است ، نسبتى است كه مقتضى عالم و معلوم است . و لا بدّ است از آنكه : هر يك از عالم و معلوم بالذّات مقدّم باشند بر اين نسبت - كه علم است - ؛ و ليكن اين تقدّم عالم و معلوم و تأخّر علم - كه نسبت است - نه به آن معنى است كه : در وهم و فهم محجوبان مىآيد ؛ [ و آنانى كه از مشرب توحيد بىنصيب‌اند و توهّم محجوب اين است كه مىگويد : ] « بنا بر آنكه علم بعد از معلوم باشد ، پس علم حق حادث بود . » و رفع اين توهّم ، و دفع اين تهمت ، موحّد محقّق ، بر اين وجه

--> ( 78 ) - ن : از وجهى آن است كه حق ( ك ) . ( 79 ) - ق ( س 47 - 31 ) حتى - در قرآن چنين است : . . . الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ . . . ( 80 ) - ن : و معنى اين آن است ( ت ) .