و هم على قسمين : منهم من يعلم ذلك مجملا ، و منهم من يعلمه مفصّلا ، و الّذى يعلمه مفصّلا أعلى و اتمّ من الّذي يعلمه مجملا ، فإنّه يعلم ما فى علم اللّه فيه إمّا باعلام اللّه إيّاه بما اعطاه عيّنه من العلم به ، و إمّا بأن « 72 » يكشف له عن عينه الثّابتة و انتقالات الأحوال عليها إلى ما لا يتناهى و هو اعلى : فإنّه يكون فى علمه بنفسه بمنزلة علم اللّه به لأنّ الأخذ من معدن واحد إلّا أنّه من جهة العبد عناية من اللّه سبقت له هى من جملة أحوال عينه يعرفها صاحب هذا الكشف إذا أطلعه اللّه على ذلك ، اى على أحوال عينه . هر چند معانى اين كلمات بحسب تركيب الفاظ ، روشن مىنمايد . امّا بنا بر قاعدهء ترتيبى كه التزام كرده باشد ، هرآينه از تقرير آن چيزى ديگر در ادراك مفهومات آن افزايد . قوله : « و هم » اشارت اشارت است به آن طايفه ، كه گفتيم كه : بر سرّ قدر واقف‌اند ؛ كه ايشان بر دو قسم‌اند : بعضى از ايشان ، اسرار قدر به طريق اجمال دانند . و بعضى ديگر على سبيل التّفصيل دريابند . و آنان كه مفصّل دانند ، مرتبهء ايشان در آن علم ، اعلى و اجلّ و اتمّ باشد از آنان كه مجمل دانند ؛ از بهر آنكه : « مفصّل دان » دانا است بر آنچه در « علم اللّه » است ؛ من شأن هذا العبد و احوال عينه الثابتة ؛ كه آن عين ثابته دانسته‌اى كه عبارت است از : صورت معلوميّهء او اللّه را ازلا ، پيش از آنكه به وجود عينى خارجى موجود گشت ابتدا از عالم ملكوت بهر صورتى مناسب آن عالم بود ؛ تا منتهى گشت به عالم ملك ؛ كه مكان ظهور او در صورت انسانيّه است ؛ و جاى تعريف او به « الانسان حيوان ناطق » . و اين دانستن او اسرار قدر را به يكى از دو وجه مىتوان بود : يا به آن باشد

--> ( 72 ) - ن : اما أن ( عف ) .