رقّ الزجاج و رقت الخمر * فتشابها فتشا كل الامر فكأنّها خمر و لا قدح * و كانّها قدح و لا خمر و اين بحث نتيجهء آن است كه از پيش گفته شد كه : « و لها الحكم و الاثر في كلّ ما له وجود عينى . » و چون بيان اثر كرد ، در متأثّر نيز بحثى خواهد كرد ؛ چنان كه مىگويد : و سواء كان ذلك الموجود العينىّ موقّتا او غير موقّت ، نسبة الموقّت و غير الموقّت الى هذا الأمر الكلّىّ المعقول نسبة واحدة . يعنى : اثر اين موجود كلّى در موجود عينى و متأثر گشتن وجود عينى از اين امر كلّى ، امرى است ضرورى ؛ خواه كه اين موجود عينى موقت باشد ، يعنى به زمان محتاج باشد ، چون ساير محدثات جسمانى [ كه موقت‌اند ؛ يعنى به زمان محتاجند . و هرچه به زمان محتاج باشد مؤبّد نبود ؛ مثلا : زيد ، موجود عينى موقت است ، علم و حيات او نيز موقّت باشد ؛ و موبّد نبوده ، ] يا غير موقت باشد [ چون مبدعات روحانى ] كه نسبت هر دو به اين امر كلّى معقول ، يكى است ؛ از آن روى كه : هر دو قسم محكوم است و متأثّر ؛ و امر كلّى در هر دو حاكم و مؤثّر . نه آنكه تأثّر به بعضى مخصوص است از موجودات دون بعض ؛ بلى ، اين مقدار باشد كه موجودات عينى نيز به اعتبارى ديگر مؤثّراند در امور كلّيّهء معقوله - كه صفات‌اند - چنان كه گفت : غير أنّ هذا الأمر الكلّىّ يرجع إليه حكم من الموجودات العينيّة بحسب ما تطلبه حقايق تلك الموجودات العينيّة . يعنى : نسبت يكى است ؛ الّا آنكه : از موجودات عينى بحسب اقتضاى حقايق آن موجودات حكمى به اين امر كلّى باز مىگردد ؛ تا اگر به اعتبارى متأثّر است و محكوم عليه ، به اعتبارى ديگر مؤثّر است و حاكم . امّا حكم و حاكميّت و تأثّر