اين سخن نتيجهء مقدمات سابقه است ؛ يعنى : چون سبب وجود خلق نظر رحمت حق است ؛ كه بسبب انسان كامل به ايشان نگريست ؛ و ايجاد ايشان كرد . پس خلق را چهار صفت ثابت باشد : هم حادث ازلى باشند ؛ و هم دايم ابدى گردند ؛ و هم كلمهء جامعه ؛ و هم كلمهء فاصله « 146 » باشند . و اما بيان اين ، بدان كه : حدوث او واضح است ، كه وجود او ، به خود ، نيست ؛ و إلّا واجب الوجود بودى . . . و امّا ازليّت او بسبب وجود علمى است ؛ كه ازلا در ذات حق بود . علم نسبتى است ميان عالم و معلوم . و علم صفت حق ؛ و صفت عين ذات است ؛ پس عين ثابتهء خلق هم ازلى باشد ، به اعتبار حصول و حضور او در علم حق . و نزد اين طايفه باعتبار وجود عينى روحانى هم ، ازلى باشد ؛ چرا كه روح زمانى نيست ؛ بل ، امرى است كه : « قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي » . « 147 » و نيز سيد كونين صاحب قاب قوسين صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به اين معنى اشارت « 148 » فرموده [ در حديث ] « نحن الآخرون السّابقون . » و اگر سؤال كنند كه : پس فرق ميان ازليّت حق - تعالى - كه مبدع ارواح و اعيان ، و منشئ اشباح عالميان است ، و ازليّت ارواح ، چه باشد ؟ ؟ جواب گوييم كه : لا اوّل له ؛ يعنى : وجود او را افتتاح از عدم ، نيست . و ازليّت ارواح و اعيان مر ايشان را صفتى ايجابى است ؛ كه فايدهء دوام وجود ، او دهد ، به دوام حق ؛ و اولا افتتاح وجود او از وجود « 149 » موجد باشد . پس فرق ظاهر گشت . اما دوام و ابديت او : بسبب آنكه او باقى است تا موجد او باقى است . و موجد

--> ( 146 ) - ن : كلمهء فاضله ( ك - ت ) . ( 147 ) - ق ( 17 - 58 ) قل . ( 148 ) - ن : به اين عبارت به معنى اشارت فرموده ( ك ) . ( 149 ) - ن : و اول افتتاح وجود از موجد ( ش - ت ) .