و العوارض هي المسائل » . أقول : مؤلّف علامه به تبع محققان از علماى حكمت و عرفان در فصل أول اين رساله درصدد بيان و تحقيق چند امر مهم برآمده است يكى آنكه هر علمي داراى موضوع و مبادى و مسائل است و ديگر آنكه علم حكمت و عرفان باعث وصول سالك اين علم به حق أول مىشود و وصول نيز بر دو قسم است علمي و عملي و وصول عملي نيز بدون علم متحقق نمىشود و علم مقدمه عمل است و هر فاعل مختار بايد فعل خود را بر طبق صورت علمي حاصل از عمل قبل از وجود خارجي فعل در خارج ايجاد نمايد . ديگر آنكه تميّز علوم مختلف از يكديگر به تمايز موضوعات اين علوم است و تميّز در غايت ناشى از تمايز و تعدّد موضوعات علوم است و موضوع هر علمي چيزى است كه در آن از عوارض ذاتي آن بحث و گفتگو شود به اين معنا كه عوارض عبارتند از مسائل علم و معروض اين عوارض همان موضوع مىباشد . بنابراين موضوع جهت جامع مسائل و مسائل اجزاء و ابعاض موضوعند كه تغاير آنها مثل تغاير بين طبيعت و افراد طبيعت مىباشد . جميع علوم در اين امر مشتركند كه هر علمي داراى موضوع و مبادى و مسائل است و مسائل هر علمي در آن علم به وساطت موضوع علم ثابت مىشود و واسطهء اثبات در علم نظري برهان و در علم عرفان و تصوّف كشف و شهود است . عارف محقق شيخ كبير صدر الدين قونيوى گويد : فالموضوع « 1 » ما

--> ( 1 ) - شرح مفتاح « مصباح الانس » چاپ گ طهران 1313 ه . ق . ص 11 ، 12 - قوله : ما يبحث فيه عن حقيقته . . . حقيقت هر شئ نزد عرفا عبارت است از كيفيت و نحوهء تعيّن آن شئ در علم حق أول تعالى شأنه .