از جهت آنكه آن اثر كه آن روغن رساند ماست نتواند رسانيد اگر چه روغن در وى باشد همچنين آن فيض و اثر كه افلاك رسانند خاك نتواند رسانيد . فصل در بيان آن يك طريق ديگر بدانكه مراتب مواليد سه مرتبه است معادن و نبات و حيوان و جسم خاكست كه بمراتب برمىآيد و در هر مرتبه نامى مىگيرد از عناصر به نبات مىآيد و از نبات به حيوان مىآيد و يك نوع از انواع حيوان انسان است و انسانست كه نوع آخرينست و از اينجاست كه هرچه در همه افراد موجوداتست آن‌همه در انسان هست و چون به انسان رسيد جسم خاك بكمال رسيد و چون بكمال رسيدند بازگشت ايشان به خاك خواهد بود و باز از خاك بمراتب برمىآيند تا به انسان رسند و چون به انسان رسند باز بازگشت ايشان به خاك خواهد بود و همچنين يك‌بار و دو بار و سه بار الى ما لا يتناهى اينست معنى : مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى « 1 » يعنى كمال خاك آنست كه بقالب انسان رسد كه كمال طبيعت آنست كه بعقل رسد و هر چيز كه بكمال خود رسيد باز بازگشت آن چيز باصل خود خواهد بود اينست معنى : كل شيئى يرجع الى اصله يك‌بار و دو بار و سه بار الى ما لا يتناهى . فصل در بيان عالم ملكوت بدانكه عالم ملكوت سه مرتبه دارد : طبيعت و روح و عقل و هر سه يك چيزست اما اين يك چيز مراتب دارد و در هر مرتبه نامى دارد هر چند استعداد و صفات او زياده مىشود نام او ديگر مىشود همچنان كه مراتب عالم ملك كه جسم جماد و جسم نبات است و جسم حيوان هر سه يك چيزند اما اين يك چيز مراتب دارد و در هر مرتبه نامى گيرد چون مراتب عالم ملكوت را دانستى و معلوم كردى كه نهايت عالم ملكوت عقل است اكنون بدان كه عقل است كه ام القرآن است و

--> ( 1 ) - طه 55