عزيز بن محمد نسفى ( عزيز الدين نسفى )

252

كشف الحقايق ( فارسى )

تأويل آن روا و آسانست و معنى « ترون ربكم » اينست كه شما خداوند تعالى را در دنيا باستدلال خواهيد دانست و خواهيد شناخت و او در آخرت به ناچار دانسته خواهد شد همچنان‌كه ما ناچاريم كه بوجود ماه عالم باشيم و آن را بشناسيم و « ديدن » بمعنى « دانستن » در قرآن و لغت فراوان آمده است . خداوند تعالى به پيامبرش مىفرمايد : « آيا نديدى كه خداى تو با قوم عاد چه كرد » و روشن است كه پيغمبر ( ص ) قوم عاد را نديده بود و نديده بود كه بر سر آنان چه آمده است بلكه فقط آن را مىدانست و همچنينست گفته حقتعالى « آيا نديدى پروردگارت با « اصحاب فيل » چه كرد » . اما اشاعره همچنان‌كه سابقا باجمال بيان شد اثبات رويت را مىنمايند و دلايل عقلى و نقلى بسيار بر صحت مدعاى خود اقامه مىكنند از جمله اينكه : « هر موجودى كه باشد صحيح باشد كه مرئى شود و مصحح رويت وجود است و بارىتعالى موجود است هرآينه رويت حضرتش صحيح باشد و شرع به آن ورود يافته كه مؤمنان در آخرت بكرامت رويت حق مشرف شوند . » ( ترجمه ملل و نحل شهرستانى ص 115 ) . طرفه آنكه آيه شريفه « لن‌ترانى » در نظر بعضى از اشاعره اقوى دليل است بر جواز رويت حقتعالى در اين دنيا و مىگويند چنانچه موسى كه پيغمبر و معصوم بود علم قطعى بجواز رويت نمىداشت بيان چنين ادعا و تقديم اين تمنا از طرف او عبث و بيهوده و مؤدى بجهل بود . به اعتقاد شيعه و اكثر معتزله آياتى چون : « وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » و « كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ » و « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَ زِيادَةٌ » و رواياتى چون : ترون ربكم عيانا كما ترون القمر ليلة البدر لا تضارون فى رويته و اللهم انى اسألك لذة النظر الى وجهك و الشوق الى لقائك را از متشابهات و مؤولات مىشمارند و به كلى نفى رويت بحواس ظاهر و چشم را در دارين مىنمايند و رويت را منصرف و متوجه بقلب و حقيقت و ايمان و امثال آن مىدانند همچنان‌كه على عليه السلام در پاسخ « ذعلب يمانى » گفت كه : « أ فأعبد ما لا أرى لم تدركه العيون بمشاهدة الابصار و لكن رأته القلوب بحقائق الايمان . . . » ( نهج البلاغة ج 2 ص 120 و اصول كافى ج 1 ص 97 ) و امام جعفر صادق ( ع ) گفت كه : « لم أكن لا عبد ربا لم أره قيل و كيف رأيته ؟ و هو الذى لا تدركه الابصار قال لم تره الابصار بمشاهدة العيان و لكن رأته القلوب بحقائق الايمان لا يدرك بالحواس و لا يقاس بالناس . » « روضة الطالبين غزالى ص 156 ) ( اصول كافى ج 1 )