علم امر و نهى و شناخت آفات نفس مجدّ باشد ، و از حقيقت آن باخبر مىشود تا در دين مستقيم شود . كه علماى آخرت و مشايخ طريقت ، در طلب استقامت سعىها كرده‌اند . و مجاهدات عنيف و رياضات درشت بر نفس نهاده‌اند . و آن را افضل مطلوب ، و اشرف مأمول دانسته . ابو على جرجانى - قدس اللّه روحه - گفته است : طلب استقامت كنيد ، كه نفس طالب كرامت است . و حق تعالى ، طالب استقامت و اصلى عظيم است و سعادتى شگرف ، سالكان را قيام نمودن به واجبي حق استقامت ، كه جملهء علوم راه از آن تولّد مىكند . چون : علم حال و علم مقام و علم قيام و علم خواطر و علم يقين ، و علم اخلاص ، و علم نفس و معرفت آن و مطالبت او به ترك آنچه او را به كار نيايد ، و مطالبت باطن ، به رد كردن خواطر معصيت ، و علم رد كردن خواطر از فضولات ، و علم مراقبت ، و علم محاسبت ، و علم حقايق توكل ، و علم رضا و علم گناه‌هاى مقام رضا و علم زهد و حدود آن ، و علم معرفت زهد در زهد ، و معرفت علم زهد ثالث ، در زهد زهد ، و علم انابت و علم معرفت اوقات دعا ، و معرفت اوقات سكوت از دعا ، و علم محبّت ، و علم فرق ميان محبّت عام و محبّت خاص ، و علم فرق ميان محبّت دل و محبّت روح ، و محبّت عقل ، و محبّت نفس ، و علم فرق ميان محبّ و محبوب ، و مريد و مراد ، و دانستن علم مشاهده چون ، علم هيبت و انس و قبض و بسط . و فرق ميان قبض و بسط ، و فرح و حزن ، و علم بقا و فنا و تفاوت احوال فنا ، و استتار و تجلّى ، و جمع و [ فرق ] و لوامع و طوالع ، و صحو و سكر . نطاق وقت تنگ بود ، و عمر كوتاه و وقت عزيز ، و اگرنه مىخواستم كه شرح اين علوم در مجلّدات بنويسم . و ببايد دانست كه : اين علوم ، معلوم علماى آخرت و مشايخ صوفيّه است ، و علماى دنيا و رخصت‌جويان ، از اين علوم محروم باشند ، كه ايشان ، به قرائت و كثرت دراست مغرور شده باشند . و آن را آلت طلب جاه و مال و رفعت كرده . و اندرون ايشان مالامال شده از تكبّر و تجبّر و شره و حرص . لاجرم از فوائد اين علوم ، محروم و بىبهره ماندند . و رسول - صلعم - با پناه حق تعالى رفته است ، از علم لاينفع و در انجيل مكتوب است : « لا تطلبوا علم ما لم تعلموا حتّى تعملوا بما علمتم » يعنى : هر آنچه از علم كه شما را معلوم باشد دربند آن باشيد . كه آن را در عمل آوريد . و طلب زيادتى آن مكنيد بىعمل ، و در خبر است ، كه رسول - صلعم - فرمود كه : انّ الشّيطان ربّما سبقكم بالعلم « * » . قلنا : يا رسول اللّه كيف يسبقنا بالعلم ؟ قال : يقول : اطلب العلم و لا تعمل حتّى تعلم فلا يزال فى العلم قائلا و للعمل مسوّفا حتّى يموت و ما عمل » . شيطان ، به پيش شما افتد به علم ، گفتند : چگونه يا رسول اللّه ؟ گفت : شما را گويد : طلب علم مىكن ، و به عمل مشغول مشو ، تا علم بسيار بدانى ، بعد از آن به عمل مشغول شو . آن بيچاره ، در خواندن روزگار به آخر رساند ، و در عمل تقصير مىكند ، تا كه بميرد و از وى هيچ عمل در وجود نيامده باشد ، كه

--> ( * ) عوارف المعارف ص 39 به صورت : « ان الشيطان ربّما يسوفكم بالعلم » .