است ، كه حق تعالى خبر داده است ، از غضب و سخط و انتقام خود بر بيگانگان و عاصيان ، و باطنش پند و موعظت و تذكير و حكمت است ، آن‌كس را كه بشنود . و بعضى گفته‌اند كه : ظهرش ، خواندن قرآنست به ترتيل ، چنان كه فرمود : « وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا « * » » يعنى : روشن خوانيد قرآن . و حرف‌ها از يكديگر گشاده داريد . و بطنش تدبّر و تفكّر است در معانى آن ، چنان كه فرمود : « كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ « * * » » يعنى : اين كتاب كه فروفرستاده‌ايم ، مبارك پى و ميمون نقيبت است ، مر جماعتى را كه مشهور باشند به حصافت و كياست ، كه به رأى صائب ، و فكرت ثاقب در معانى آن تدبّر كنيد . و از حقيقت معانى آن با خبر شويد . و در معنى « لكلّ حرف حدّ » اختلاف كرده‌اند ، بعضى گفته‌اند : حدّش آن باشد كه ، آن چنان كه مكتوب است در قرآن ، بدان مزيدى طلب نكنند و در تفسير از منقولات و مسموعات ، از علماى ثقات تجاوز ننمايند . و در آن اختلاف نكنند ، و فرقى روشن هست ، ميان تفسير و تأويل ، تفسير : علم نزول آيت باشد ، و شأن و قصّه و اسباب ، كه آيات بدان منزل شده باشد . و حرام مطلق باشد ، كه به استبداد و رأى خود ، در آن شروع كنند . الّا به سماع و نقل ، چنان كه ، در كتب علماى ملّت و امناى امّت مسلسل آمده باشد . تأويل : لبّ و خلاصه و نقاوهء معنى قرآن است موافق كتاب و سنّت ، و اين تأويل دست ندهد ، الّا به صفاى فهم و زينت معرفت ، و يافتن قرب از حضرت الهيّت . و ابو الدّردا - رضى الله عنه - گفته است كه : مرد به خلاصهء فقه نرسد ، تا آنگه كه ، از يك آيت از قرآن وجوهات بسيار از معانى بر او كشف شود . و در معنى « لكلّ حدّ مطّلع » . عبد اللّه مسعود - رضى اللّه عنه - گفته است : نباشد هيچ آيتى و هيچ حرفى از قرآن ، الّا آنكه يا قومى بر آن عمل كرده باشند ، يا طايفه‌اى باشند كه آن را در عمل آورند ، چون در استعمال حكم و فرمان آن ، سعى بليغ نمايند ، آنچه غوغاى بشريّت و قاذورات انسانيّت باشد ، از لوح اندرون محو شود . و باطن صفاى كلّى بيابد ، دل از پرده بيرون آيد ، عروس معانى بر منصّه مهجة القلب ، جلوه نمايد ، چنان كه سنائى گويد شعر : عروس حضرت قرآن ، نقاب آنگه براندازد * كه دار الملك ايمان را مجرّد بيند از غوغا « * * * » شيخ - رضى اللّه عنه - گفت : به غايت خوب و نيكوست ، قول عبد اللّه مسعود - رضى اللّه عنه - كه : هر آيتى را از قرآن قومى هستند ، كه آن را در عمل آوردند ، يا آورند و اين سخن ، محرّض طالبان و مهيّج صادقان و عالىهمتان باشد . كه محلّ كلام اللّه پاك كنند . تا بر خلاصه و صفاوه و زبدهء معانى آن ، كه در عين الحيات ابدى مستودع است ، واقف شوند ، و اين حال روى ننمايد ، الّا به كمال زهد در دنيا ، و قول و رغبت در آخرت و كثرت قرائت ، كه به هر يك كرّت كه آن آيت

--> ( * ) مزّمّل / 73 : 4 . ( * * ) ص / 38 : 29 . ( * * * ) ديوان مصحّح مدرس رضوى ص 52 .