الفصل الرابع فى بيان المعاملات اعلموا اخوانى - زادكم اللّه حقايق المعاملات - كه معاملات طرق مقامات است ، و مقامات سبل مكاشفات است ، و مكاشفات ابواب مشاهدات است . و در سنن حق طريق معارف نخست بر مقامات است ، زيرا كه بدايات است ، و متمكنان را اين پيرايه تا نهايات است . و معاملت همچون صورت است ، و حالت همچون جان است . و صورت را از جان ناگزير است ، چنان كه جان را از صورت ناگزير است . و هر حالتى را در خور خويش معاملتى است « 1 » در اسرار ، كه آن معاملت آسايش جان روندگان است ، تا نپندارى كه مرد از معاملت خالى ماند ، در همه احوال ، كه آن غلطى عظيم است . كه عام معاملات در حركات ظاهر دانند ، و از حقايق باطن خبر ندارند ، كه حقيقت معاملت آنجاست . و چنان كه حال را نهايت « 2 » نيست ، معاملت را نهايت « 3 » نيست . تا به جايى رسد كه حال و معاملت هر دو برخيزد ، و آن فناى فنا است . اما حقيقت معاملت بر هفت قسم است ، كه اساس جملهء مقامات است . و آن مثل توبه است و ورع و زهد و فقر و صبر و توكل و رضا « 4 » . و اين هفت مقام بناى هفتصد هزار مقام است ، كه آن به ممارست « 5 » بتوان دانست ، چون از حقايق صفات روى بنمايد .

--> ( 1 ) - ج ، د : دارد ( 2 ) - د : نهايتى ( 3 ) - د : نهايتى ( 4 ) - الف : هر هفت « است » اضافه دارد ( 5 ) - د : نه مجاز است