در الألواح العمادية ( بند 77 ) وكلمة التصوف ( بند 37 ) آورده است وبا آيات متعددى مورد تأييد قرار داده است . شيخ اشراق در الألواح العمادية ( بند 81 ) مرگ را ولادت كبراى انسان مىداند . چه ، نفس ، با رهايى از تن ، زندگى ابدى مىيابد . لذت وألم كمال نفس انساني شيخ اشراق ، در الألواح العمادية ( بندهاى 79 - 80 ) ودر كلمة التصوف ( بندهاى 39 و 57 ) ودر اللمحات ( بند 48 ) در مورد لذت وألم مطالبى را گفته است كه در حكمة الإشراق والمشارع « 1 » . وعينا همان است كه ابن سينا نيز بيان كرده است . ودر هر سه اثر فوق ، به كمال نفس آدمي پرداخته وگفته است : كمال نفس آدمي به لحاظ اينكه جوهر مجرد است ، اين است كه نسبت به حقايق از واجب تا جهان مادي ، معرفت پيدا كند ونظام هستى از مبدأ تا معاد در أو نقش بندد وخلاصه در حد توانايى بشرى ، همانند مبادى مفارق وجواهر مجرد گردد وسراسر آگاهى شود . وبه لحاظ اينكه با تصرف تدبيري به تن وابسته است ، كمال أو اين است كه بر قواى بدني خود مسلط باشد وخشم وشهوت وانديشه‌اش را در حد اعتدال وچنان كه رأى صحيح اقتضا دارد ، در تدبير زندگى به كار برد وبه عبارت ديگر عدالت وشجاعت وعفت را - كه نخستين حد وسط قوه‌ى عقل عملي ودومى حد ميانى خشم وسومى اندازه‌ى متوسط شهوت است - راهنماى زندگى اين جهانى خويش سازد . در كلمة التصوف ( بندهاى 58 - 61 ) به تفصيل در موضوعات اخلاق يا حكمت عملي بحث كرده واصطلاحات آن را توضيح داده است . سعادت وشقاوت ( لذت وألم اخروى ) پس از بحث از لذت وألم در رسائل حاضر ، شيخ اشراق درباره‌ى لذت وألم نفس پس از مرگ سخن گفته ومعتقد است كه بزرگ‌ترين لذت براي نفس ، شهود حق وأنوار مجرد ووصول به آنها است وأصولا نفس روح زندگى حقيقي را جز پس از مفارقت از تن نمىيابد ( الألواح العمادية بند 82 ) ودردناك‌ترين ألم ، محروم بودن از چنين نعمتي است . وثواب وعذاب همين است . وى در اين باره به آيات متعددى در الألواح العمادية ( بندهاى 81 - 83 ) وكلمة التصوف ( بندهاى 40 - 41 ) استناد كرده ومعتقد است كه

--> ( 1 ) حكمة الإشراق ، ص 224 ؛ المشارع ( مجموعه‌ى أول ) ص ص 500 - 502 .