بيان آن چه بايد كه تايب در آن مبادرت نمايد اگر بر او گناهى رود اما از قصد و شهوت غالب و اما ناانديشيده به حكم اتفاق ( 1 ) بدان كه واجب بر او توبه و پشيمانى باشد و مشغول شدن به تكفير به نيكى كه ضد آن بود ، چنان كه طريق آن ياد كرديم . پس اگر نفس به سبب غلبهء شهوت بر عزيمت گذاشتن مساعدت ننمايد از يك واجب عاجز شده باشد ، پس نبايد كه واجب دوم را بگذارد . و آن واجب آن است كه بدى را به نيكى دفع كند تا آن را محو گرداند . و از آن جمله باشد كه عمل نيك و بد به هم آميزند . و نيكى مكفّر بدى است ، اما به دل و اما به زبان و اما به جوارح . و نيكى بايد كه در محل بدى باشد ، و در آن چه تعلق به اسباب آن دارد . اما به دل تضرّع باشد در خواستن عفو و مغفرت از خداى - عزّ و جلّ - و تذلل چون بندهء گريخته ، چنان كه بندگان ديگر را ظاهر شود ، و آن به نقصان تكبر باشد در ميان ايشان ، چه بندهء گريختهء گناهكار را بر ديگر بندگان روى تكبر نبود ، و همچنين نيكويى در حق مسلمانان در دل داشتن و عزيمت طاعت كردن . و اما به زبان اعتراف به ظلم و استغفار و گفتن « ربّ ظلمت نفسي فاغفر لي ذنوبى » ، و همچنين انواع استغفار بسيار گويد ، چنان كه در « كتاب دعوات و اذكار » آورده‌ايم . و اما به جوارح به طاعت و انواع عبادات و صدقات است . و در آثار چيزى آمده است كه دلالت كند بر آن كه چون پس از گناه هشت كار بكند اميد عفو باشد : چهار از اعمال دلها و آن توبه است يا عزم توبه ، و دوستى باز بودن از آن ، و بيم عقوبت ، و اميد مغفرت . و چهار از اعمال جوارح : دو ركعت نماز گزاردن ، پس هفتاد بار استغفار و صد بار « سبحان اللّه العظيم و بحمده » گفتن ، پس صدقه دادن ، پس يك روز روزه داشتن . و در بعضى از آثار است كه وضو تمام بكند و به مسجد رود و دو ركعت بگزارد . و در بعضى از اخبار است كه چهار ركعت بگزارد . و در خبر است : إذا عملت سيّئة فاتبعها حسنة تكفّرها ، السّرّ بالسّرّ و العلانية بالعلانية . اى ، چون بديى بكنى ، نيكى بكن كه آن را [ 57 ] مكفّر گرداند ، نهان به نهان ، و آشكارا به آشكارا . و براى آن گفته‌اند : صدقهء نهان كفّارت گناهان شب است ، و صدقهء آشكارا كفّارت گناهان روز بود . و در خبر صحيح است كه : بر پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - شخصى بيامد و گفت كه من با زنى بكوشيدم و همه چيزها بر وى بكردم مگر مباشرت ، پس حكم خداى بر من بران . پيغامبر - عليه الصلاة و السلام - گفت : او ما صلّيت معنا صلوة الغداة ، اى ، نه نماز بامداد با ما گزاردى ؟ گفت : آرى . فرمود : انّ الحسنات يذهبن السّيّئات ، اى ، نيكيها بديها را ببرد ، و اين دليل است بر آن كه آن چه