اصحاب او كه هر يكى از ايشان آسمان ايمان را بدرى و طوايف مسلمانان را صدرىاند . بدان كه سنت وارد است بدان كه « تفكر ساعتى به از عبادت سالى است . » و در كتاب حق تعالى حث « 10 » و تحريض بر تدبر و تفكر و اعتبار و نظر بسيار آمده است . و پوشيده نيست كه فكرت مفتاح انوار است و مبدأ استبصار . و او شبكهء علوم است و دام معارف و مفهوم . و بيشتر مردمان فضل و رتبت او معلوم كرده‌اند ، و ليكن حقيقت و ثمره و مصدر و مورد و مجرا و مسرح « 11 » و طريق و كيفيت آن نشناخته‌اند ، و ندانسته‌اند كه تفكر چگونه كنند ، و در چه ، و براى چه ، و مطلوب از آن چيست ، براى خود مراد است يا براى ثمره‌اى كه از آن مستفاد است ، و اگر براى ثمره است آن ثمره چيست ، آيا آن از علوم است يا از احوال يا از هر دو . و كشف همهء آن مهم است . و ما اول فضيلت تفكر ياد كنيم ، پس حقيقت تفكر و ثمران آن ، پس مجارى فكرت و مسارح « 12 » آن . ان شاء اللّه تعالى . بيان فضيلت تفكر ( 1 ) حق تعالى در كتاب عزيز خود ، در مواضع بىشمار امر به تفكر و تدبر فرموده است ، و متفكران را بستوده و گفته : الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا ، « 13 » اى ، آن كسان كه خداى را ياد كنند ايستاده و نشسته و بر پهلو غلتيده و تفكر مىكنند در آفرينش آسمان و زمين - تا بصيرتشان زيادت شود - مىگويند : اى پروردگار ما ، اين را باطل نيافريدى [ اى دليل ] « 14 » حكمت و كمال قدرت است . [ 558 ] و ابن عباس - رضى اللّه عنهما - گفت كه قومى در خداى تفكر كردند ، پس پيغامبر - عليه السلام - گفت : تفكّروا في خلق اللّه و لا تتفكّروا في اللّه فانّكم لن تقدروا قدره ، اى ، در خلق خداى تفكر كنيد و در خداى تفكر مكنيد ، چه شما هرگز او را به واجبى نشناسيد . و آمده است كه پيغامبر - عليه السلام - روزى بيرون آمد و ياران تفكر مىكردند ، گفت : چرا سخن نمىگوييد ؟ گفتند : در خلق خداى تفكر مىكنيم . گفت : فكذلك فافعلوا ، تفكّروا في خلقه و لا تتفكّروا فيه ، فانّ بهذا القرب « 15 » أرضا بيضاء نورها بياضها او بياضها نورها ، مسيرة الشّمس فيها أربعين يوما بها خلق من خلق اللّه ، لم يعصوا اللّه عزّ و جلّ طرفة عين ، اى ، همچنين كنيد ، در خلق او تفكر كنيد و در او تفكر مكنيد ، چه در اين نزديكى زمينى سفيد است ، و روشنايى آن سفيدى آن است ، يا سفيدى آن روشنايى آن ، خورشيد در چهل روز آن را قطع كند ، در آن خلقىاند از آفريدگان خداى ، طرفة العيني خداى را معصيت نكرده‌اند . گفتند : يا رسول اللّه ، شيطان از ايشان

--> ( 10 ) حث ، برانگيختن ، تشويق كردن . ( 11 ) مَسرَح ( ج : مسارح ) ، چراگاه . ( 12 ) مَسرَح ( ج : مسارح ) ، چراگاه . ( 13 ) آل عمران 3 - 191 . ( 14 ) از نسخهء دانشگاه نقل گرديد . ( 15 ) عربى : بهذا المغرب ( زبيدى 10 - 162 ) .