عاقبته ، فان كان رشدا فامضه و ان كان غيّا فانته عنه ، اى ، چون قصد كارى كنى عاقبت آن بينديش ، پس اگر راه راست باشد آن را امضا كن ، و اگر گمراهى باشد از آن باز باش . و در خبر است : ينبغي ان يكون للعاقل أربع ساعات : ساعة يحاسب فيها نفسه ، اى ، بايد كه عاقل را چهار ساعت بود : ساعتى كه در آن با نفس خود حساب كند . حق تعالى گفت : وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ ، « 90 » اى ، باز گرديد به خداى اى مؤمنان . و توبه نگريستن است در فعل پس از فارغ شدن از آن به پشيمانى بدان . و پيغامبر - عليه الصلاة و السلام - گفت : انّى لأستغفر اللّه و أتوب إليه في اليوم مائة مرّة ، اى ، من آمرزش خواهم از خداى و باز گردم بر او ، روزى صد بار . و حق تعالى گفت : إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ ، « 91 » اى ، كسانى كه بپرهيزند چون عارضى از وسوسهء شيطان بديشان رسد باز داشت خواهند به خداى ، پس در حال موافق خطاى خود بينند و از مخالفت باز باشند . و عمر - رضى اللّه عنه - چون شب در آمدى قدمهاى خود به درّه بزدى و نفس خود را گفتى : امروز چه كرده‌اى ؟ و ميمون بن مهران گفت : بنده از متقيان نباشد تا با نفس خود حساب كند سخت‌تر از حساب شريك خود . و شريكان با يك ديگر پس از عمل حساب كنند . و عايشه - رضى اللّه عنها - روايت كرد كه أبو بكر - رضى اللّه عنه - نزديك مرگ وى را گفت : هيچ كس از مردمان نزديك من دوست‌تر از عمر نيست . پس گفت : چگونه گفتم ؟ گفتم : گفتى كه هيچ كس نزديك من دوست‌تر از عمر نيست . پس گفت : نى ، هيچ كس نزديك من عزيزتر از عمر نيست . پس بنگر كه چگونه نظر فرمود پس از فارغ شدن از كلمه ، و آن را تدبر كرد و به كلمهء ديگر بدل گردانيد . و حديث أبو طلحه ، چون مرغ او را از نماز مشغول گردانيد ، از آن مشغولى بر انديشيد ، و حايط « 92 » خود را در راه خداى صدقه كرد براى پشيمانى ، بر اميد آن كه از آن چه فوت شد عوض يابد . و در حديث ابن سلام است كه او پشتواره‌اى هيزم برداشت ، او را گفتند : اى أبو يوسف ، پسران تو و غلامان تو اين را كفايت كردندى . گفت : خواستم كه دل خود را بيازمايم ، هيچ آن را انكار كند . حسن گفت : مؤمن [ 530 ] قوّام « 93 » است بر نفس خود ، محاسبه به او مىكند براى خدا و روز قيامت . و حساب بر قومى سبك شود روز قيامت كه با نفسهاى خود در دنيا حساب كنند ، و بر قومى

--> ( 90 ) نور 24 - 31 . ( 91 ) اعراف 7 - 201 . ( 92 ) حايط ، حياط ، چهار ديوارى . ( 93 ) قوّام ، كثير القيام ( زبيدى 10 - 112 ) .