از ايشان محتمل باشد و بديشان لايق . و گويندهء اين بيتها بدان اشارت كرده است : قوم تخالجهم زهو بسيّدهم * و العبد يزهو على مقدار مولاه تاهوا برؤيته عمّا سواه له * يا حسن رؤيتهم في عزّ ما تاهوا اى ، گروهى را عجب در آمد به سيد خود و بنده بر اندازهء مولا عجب آرد ، به ديدن او تكبر كردند از هر چه جز اوست براى او غايت خوبى است ديدار ايشان در عزّ و تكبر ايشان . و خشنودى او از بنده به چيزى كه بر غير او بدان ساخط شود مستبعد نيست ، چون مقام ايشان مختلف باشد ، چه در قرآن بدين معنى تنبيهات است اگر فهم كنى و دريابى . و همهء قصه‌هاى قرآن ارباب بصاير و أبصار را تنبيهات است تا به چشم اعتبار در او بينند ، و آن نزديك فريفته شدگان از فسانه‌هاست . پس اول قصه‌ها قصهء آدم و ابليس است . نبينى كه چگونه در نام معصيت و مخالفت متشاركند ، و در اجتبا « 280 » و عصمت متمايز ، اما ابليس از رحمت خداى نوميد شد ، وى را گفتند كه از راندگان است . و آدم را به معصيت و گمراهى نسبت فرمودند ، پس برگزيدند و به قبول توبه و هدايت مشرف گردانيدند . و حق تعالى با پيغامبر خود - عليه الصلاة و السلام - عتاب فرمود براى روى گردانيدن از بنده‌اى و روى آوردن به بنده‌اى ديگر ، و ايشان در بندگى برابر بودند و اما در حال مختلف بودند . در حق يكى گفت : وَ أَمَّا مَنْ جاءَكَ يَسْعى وَ هُوَ يَخْشى فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى ، « 281 » اى ، كسى كه دوان بر تو آمد و از خداى مىترسيد ، تو از او مشغول مىشوى ! و در ديگرى گفت : أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى ، « 282 » اى ، كسى كه از مال [ 447 ] توانگر است ، تو روى به دو مىآرى ! و همچنين او را با طايفه‌اى نشستن فرمود : پس گفت : وَ إِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ ، « 283 » اى ، چون بر تو آيند كسانى كه به آيات ما بگروند ، بر ايشان سلام گوى . و از غير ايشان اعراض فرمود و گفت : إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ، « 284 » اى ، چون بينى كسانى را كه در آيات ما به تكذيب و استهزا خوض كنند ، روى از ايشان بگردان . و گفت : فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ، « 285 » اى ، پس از آن چه ياد كردى با ظالمان منشين . و گفت : وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ ، « 286 » اى ، نفس خود را صبر فرماى با كسانى كه پروردگار خود را مىخوانند . همچنين بستاخى « 287 » و ادلال « 288 » از بعضى بندگان محتمل است و از بعضى نه . و از جمله بستاخى انس قول موسى است - عليه السلام :

--> ( 280 ) اجتبا ، برگزيدن . ( 281 ) عبس 80 - 8 - 10 و 5 - 6 . ( 282 ) عبس 80 - 8 - 10 و 5 - 6 . ( 283 ) انعام 6 - 54 و 68 . ( 284 ) انعام 6 - 54 و 68 . ( 285 ) انعام 6 - 54 و 68 . ( 286 ) كهف 18 - 28 . ( 287 ) بستاخى ، گستاخى . ( 288 ) ادلال ، از حد گذشتن در دوستى ، گستاخى و جرئت كردن .