اين دقيقه‌ها قاصر نيست ، تا به حدى كه راضى نشد كه از بندگان مزيدها و مزيتها در زينت و حاجت فوت شود ، پس چگونه راضى باشد كه ايشان را سوى هلاك مؤبّد « 26 » راند ، بلكه چون آدمى نظر شافى كند ، بداند كه براى بيشتر خلق اسباب سعادت در دنيا ساخته شده است ، چنان كه انتقال از دنيا به مرگ مكروه مىدارد ، اگرچه بگويند پس از مرگ معذّب نشوى ، و اصلا نخواهند انگيخت . پس كراهيت ايشان نيستى را جز براى آن نيست كه اسباب نعمت هر آينه غالب‌تر است . و كسى كه مرگ آرزو برد نادر است ، آن گاه جز در حالتى نادر و واقعه‌اى غريب كه ناگاه درآيد آرزو نبرد . و چون غالب بر حال بيشتر خلق در دنيا خير و سلامت است ، پس سنت [ 188 ] خداى را تبديل نيابى ، و غالب آن است كه كار آخرت همچنين باشد ، زيرا كه مدبّر دنيا و آخرت يكى است ، و او غفور رحيم و لطيف و متعطف « 27 » است در حق بندگان . پس چون اين نيكو تأمل كرده شود ، اسباب رجا قوى گردد . و در اعتبار نيز نگريستن است در حكمت شريعت ، و سنت آن در مصالح دنيا ، و وجه رحمت بدان بر بندگان ، تا يكى از عارفان آيت مداينه « 28 » را از سورهء بقرة از قوىتر اسباب رجا دانستى . و از او پرسيدند كه از رجا در او چيست ؟ گفت : همهء دنيا اندك است ، و رزق آدمى از دنيا اندك است ، و وام از رزق آدمى اندك است . پس بنگر كه چگونه حق تعالى درازتر آيتى بفرستاد تا بندگان را راه احتياط در حفظ دين خود بنمايد ، پس چگونه دين خود را كه از آن عوضى نيست نگاه ندارد . فن دوم استقراء آيات و اخبار چه آن چه در رجا آمده است از حصر بيرون است . اما آيت‌ها حق تعالى گفت : قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ ، إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً . « 29 » اى ، بگو اى بندگان من كه اسراف كرده‌اند به ارتكاب كباير و فواحش ، نوميد مشويد از رحمت خداى - عز و جل - كه خداى تعالى همهء گناهان را بيامرزد . و در قرائت پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - آمده است : و لا يبالي انّه هو الغفور الرّحيم ، اى ، باك ندارد كه او آمرزگار بخشاينده است . و گفت : وَ الْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ . « 30 » اى ، ملايكه « سبحان اللّه و بحمده » مىگويند ، و آمرزش مىخواهند براى كسانى كه در زمين‌اند . و اخبار فرمود كه آتش براى دشمنان ساخته است : وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ . « 31 » و اولياى خود را بدان تخويف فرموده است و گفته : لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ، ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ ، « 32 » اى ، ايشان را از زبر ايشان اطباق « 33 » است و از زير ايشان اطباق است .

--> ( 26 ) مؤبّد ، جاويد ، سرمد . ( 27 ) متعطّف ، مشفق ، مهربان . ( 28 ) آيت مداينه : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ . ( بقره 2 - 282 ) . ( 29 ) زمر 39 - 53 . ( 30 ) شورى 42 - 5 . ( 31 ) آل عمران 3 - 131 . ( 32 ) زمر 39 - 16 . ( 33 ) اطباق ( ج طبق ) ، طبق ، پرده ، پوشش .