ركن اوّل در نفس توبه بيان حقيقت توبه و حد آن ( 1 ) بدان كه توبه عبارت است از معنيى كه از سه كار مرتب « 11 » انتظام پذيرد : علم و حال و فعل . پس علم اوّل است و حال دوم و فعل سوم . و اول موجب دوم است ، و دوم موجب سوم است ، ايجابى كه مقتضى اطّراد « 12 » سنت الهى است در ملك و ملكوت . اما علم شناختن آن است كه زيان گناه بزرگ است ، و او حجاب است ميان بنده و كلّ محبوبات او . و چون اين بشناخت ، شناختنى محقق به يقيني كه بر دل او غالب باشد ، از اين شناختن درد دل خيزد به سبب فوت محبوب ، چه دل هر گاه كه در يابد كه محبوب او فوت شد دردمند شود . و اگر فوت آن به فعل باشد از آن فعل پشيمان گردد ، و دردمندى او را به سبب فعل او كه محبوب او را فايت كند پشيمانى خوانند . و چون اين درد بر دل غالب گردد و مستولى شود ، در دل از اين حالتى ديگر زايد كه آن را ارادت و قصد گويند به فعلى كه به حال و ماضى و مستقبل متعلق باشد : اما تعلق او به حال : بدانچه گناهى را كه ملابس آن بوده باشد بگذارد . و اما به مستقبل : بدانچه عزيمت كند كه گناهى را كه مفوّت محبوب است تا آخر عمر ارتكاب ننمايد . و اما به ماضى : بدانچه فوت شده را به جبر و قضا تلافى كند ، اگر قابل جبر باشد . پس علم اوّل است ، و آن مطلع اين خيرات است . و بدين علم يقين و ايمان مىخواهيم . چه ايمان عبارت است از تصديق نمودن بدانچه گناهان زهرهاى قاتل است ، و يقين عبارت است از

--> ( 11 ) مرتب ، به ترتيب . ( 12 ) اطّراد ، پى يك ديگر شدن كار .