لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ ، « 159 » بشنوند و ملك خداى واحد قهار است در همهء روزها ، نه آن روز بخصوص ، و ليكن غافلان اين ندا جز آن روز نشنوند . و آن چيزى است از آن چه غافلان را متجدد شود از كشف حالها جايى كه كشف سود ندارد ، پس بازداشت خواهيم به خداى از جهل و نابينايى كه آن اصل اسباب هلاك است . بيان تمييز آن چه خداى دوست دارد از آن چه كراهيت دارد ( 1 ) بدان كه فعل شكر و ترك كفران تمام نشود مگر به شناختن آن چه خداى - عز و جل - دوست دارد ، چه معنى شكر كار بستن نعمتهاى اوست در محابّ او ، و معنى كفران نقيض آن است ، اما به ترك كار بستن آن ، يا به كار بستن آن در مكاره و تمييز محبوب خداى را از مكروه او دو مدرك است : يكى « سمع » و مستند آن آيت‌ها و خبرهاست . و دوم « بصيرت دل » و آن نظر است به چشم اعتبار . و اين دوم دشوار است ، و سبب آن عزيز است . و براى آن بارى تعالى پيغامبران - عليهم السلام - فرستاده است ، و راه بر خلق بدان آسان گردانيده . و معرفت آن مبتنى است بر معرفت همهء احكام شرع در افعال بندگان . پس هر كه بر معرفت احكام شرع در همهء افعال اطلاع نيابد ، به حق شكر اصلا قيام نتواند نمود . و اما دوم و آن نظر است به چشم اعتبار . و آن دريافت حكمت حق تعالى است در هر موجودى كه آفريده است ، چه در عالم چيزى نيافريده است كه نه در آن حكمتى است ، و زير آن حكمت مقصودى است ، و آن مقصود محبوب است . و آن حكمتها دو قسم است : جلى و خفى : و اما جلى چون دانستن آن است كه از حكمتها در آفريدن خورشيد آن است كه شب و روز بدان حاصل آيد . پس روز معاش است و شب لباس « 160 » . چه در حال ديدن حركت توان كرد ، و در حال پوشيده شدن آرام توان گرفت . و اين از جملهء حكمتهاى خورشيد است نه همهء حكمتها كه در اوست ، بلكه در او حكمتهاى ديگر كه دقيق است بسيار است . و همچنين شناختن حكمت در أبر و فرود آمدن ياران ، و آن شكافته شدن زمين است به انواع نباتها كه طعام آدميان و چرا خوار ستوران است . و جمله‌اى از اين حكمتهاى جلى كه افهام خلق آن را احتمال كند در قرآن مندرج است ، بيرون حكمتهاى دقيق كه از فهم آن قاصرند . حق تعالى گفت : أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ، ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا ، فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا ، وَ عِنَباً وَ قَضْباً ، وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلًا ، وَ حَدائِقَ غُلْباً ، وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا . « 161 » و اما حكمت [ 113 ] در ديگر ستارگان از سيارات و ثوابت پوشيده است ، و همهء خلق بدان اطلاع نيابند ، و آن مقدار كه فهم خلق آن را احتمال كند آن است كه زينت آسمان است تا چشم به

--> ( 159 ) مؤمن 40 - 16 . ( 160 ) لباس ، پوشش . ( 161 ) عبس 80 - 25 - 31 .