گفت : وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ [ 88 ] عَزْمِ الْأُمُورِ ، « 92 » اى ، هر آينه از اهل كتاب و مشركان بد گفت بسيار بشنويد ، اگر به ترك مكافات بر آن صبر كنيد آن از حقيقت ايمان باشد . و براى آن حق تعالى گذارندگان حقهاى خود را در قصاص و غير آن مدح فرمود و گفت : وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ ، « 93 » اى ، اگر عقوبت كنيد مثل آن كنيد كه با شما كرده‌اند ، و اگر از مكافات صبر كنيد آن هر آينه صابران را بهتر . و پيغامبر - عليه الصلاة و السلام - گفت : صل من قطعك و أعط من حرمك و اعف عمّن ظلمك ، اى ، بپيوند با كسى كه از تو ببريد ، و بده كسى را كه تو را محروم گردانيد ، و عفو كن از كسى كه بر تو ستم كرد . و در انجيل ديدم كه عيسى گفت : شما را پيش از اين گفته‌اند كه دندان به دندان و بينى به بينى ، و من شما را مىگويم كه بدى را به بدى مقابله مكنيد ، بلكه كسى كه بر رخسارهء راست شما زند ، رخسارهء چپ هم پيش او بداريد ، و كسى كه رداى شما بستاند ، إزار هم به دو دهيد ، و هر كه شما را سخره گيرد تا يك ميل با وى برويد ، دو ميل با وى برويد . و آن همه فرمودن صبر است به رنجه داشت . پس صبر بر اذاى مردمان از مراتب عاليهء صبر است ، چه در آن باعث خشم و شهوت هر دو يار باشند در منازعت باعث دين . قسم سوم آن چه اوّل و آخر آن در تحت اختيار نيايد ، چون مصيبتها ، مثل مردن عزيزان ، و هلاك مالها ، و زوال صحت به رنجورى ، و نابينايى ، و فساد عضوها ، و در جمله ديگر انواع بلا . پس صبر بر آن از عالىتر مقامات صبر است . ابن عباس - رضى اللّه عنهما - گفت : صبر در قرآن به سه وجه است : صبر بر گزاردن فرضها ، و آن را سيصد درجه است ، و صبر از حرامها ، و آن را ششصد درجه است ، و صبر در اوّل رسيدن مصيبت ، و آن را نهصد درجه است . و فضل اين مرتبه با آن چه از فضايل است بر مرتبه‌هايى كه پيش از آن است - و آن فرايض است - بدان است كه هر مؤمنى از حرامها صبر تواند كرد ، و اما صبر بر بلاى خداى جز به بضاعت صدّيقان نتوان ، چه آن بر نفس گران است . و براى آن پيغامبر - عليه السلام - گفت : اسألك من اليقين ما تهون به علىّ مصائب الدّنيا ، اى ، مىخواهم از تو از يقين ، آن چه مصيبتهاى دنيا را بدان بر من آسان گردانى . و اين صبرى است كه از حسن يقين زايد . بو سليمان گفت : به خداى كه ما بر محبوب صبر نمىكنيم ، پس چگونه بر مكروه صبر كنيم ! و پيغامبر - عليه السلام - گفت : يقول اللّه عزّ و جلّ : إذا ابتليت عبدى ببلاء فصبر و لم يشكنى إلى عوّاده أبدلته لحما خيرا من لحمه و دما خيرا من دمه ، فان ابرأته و لا ذنب له و ان توقّيته فالى رحمتى ، اى ،

--> ( 92 ) آل عمران 3 - 186 . ( 93 ) نحل 16 - 126 .