نوع دوم - آن چه مخالف طبع و هوى باشد ( 1 ) و آن سه قسم است : يكى آن كه به اختيار بنده مرتبط است ، چون طاعتها و معصيتها . دوم آن كه به اختيار او مرتبط نيست ، چون معصيتها و حادثه‌ها . سوم آن كه اوّل آن به اختيار او مرتبط نيست و ليكن در ازالت آن او را اختيار است ، چون تشفي از رنجه دارنده به كشيدن كينه از او . و قسم اوّل كه به اختيار او مرتبط است آن فعلهاى اوست كه آن را طاعت يا معصيت گويند . و آن دو نوع است . نوع اوّل - طاعت و بنده محتاج است بدان كه بر آن صبر كند ، چه صبر بر طاعت سخت است ، زيرا كه نفس به طبع خود از عبوديت برمد و ربوبيت خواهد . و براى آن يكى از عارفان گفت كه هيچ نفسى نيست كه نه در ضمير او آن است كه فرعون به گفتن أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى « 80 » ظاهر كرد ، و ليكن فرعون مجالى و قبولى يافت ، آن را ظاهر گردانيد . چه قوم خود را مستخف « 81 » كرد ، و ايشان فرمانبردار او شدند . و هيچ كس نيست كه نه [ 86 ] او با بنده و خدمتكار و اتباع خود و هر كه در قهر و طاعت اوست كه آن دعوى مىكند ، اگرچه از اظهار آن امتناع مىنمايد . چه خشم گرفتن و آشفتن او به سبب تقصيرى كه در خدمت او كنند و بعيد شمردن آن صادر نشود مگر از اضمار كبر و منازعت ربوبيت در رداى كبريا . و عبوديت بر نفس مطلقا گران است . آن گاه كراهيت عبادتها بعضى به سبب كاهلى است ، چون نماز ، و بعضى به سبب بخل ، چون زكات ، و بعضى به سبب هر دو ، چون حج و غزو . و صبر بر طاعت صبر است بر سختيها . و مطيع را به صبر كردن بر طاعتها در سه حال حاجت است . حالت اوّل پيش از طاعت . و آن در درست كردن نيت و اخلاص است ، و صبر از شوايب ريا و دواعى آفت‌ها در تصميم عزيمت در اخلاص و وفا . و آن از صبر سخت است نزديك كسى كه حقيقت نيت و اخلاص و آفت‌هاى ريا و مكرهاى نفس داند . و پيغامبر بر آن تنبيه فرموده است و گفته : انّما الاعمال بالنيّات ، و لكلّ امرئ ما نوى ، اى ، صحت كارها به نيت است ، و هر مردى را آن حاصل آيد كه نيت كند . بلكه حق تعالى گفت : وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ، « 82 » اى ، فرموده نشدند مگر آن كه خداى را پرستند و طاعت او به اخلاص كنند ، اى ، موحد باشند و ديگرى را با او نپرستند . و بدين معنى حق تعالى صبر را پيش از عمل صالح ياد فرموده است و گفته : إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ . « 83 »

--> ( 80 ) نازعات 79 - 24 . ( 81 ) مستخف ، خوار . ( 82 ) بيّنه 98 - 5 . ( 83 ) هود 11 - 11 .