اسماعيل بن محمد مستملى بخارى
56
شرح التعرف لمذهب التصوف ( فارسى )
قوله : « فدينه خير الاديان » . گفت : دين او بهترين همه دينها است . شايد كه معنى بهترين آن باشد كه آسانتر است ، و هرچه آسانتر بود آن را بهتر گويند . و خداى تعالى با اين امت هيچ تنگى نكرده است ، چنان كه گفت : وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ . و همه آسانى كرده است چنان كه گفت : يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ - الْعُسْرَ . و بر ايشان بار گران ننهاده است . چنان كه گفت : وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ . و در اخبار آمده است كه مردى پيش پيغمبر عليه الصلاة و السلام چنين گفت : يا رسول الله ، چه باشدى اگر خداى تعالى توبهء ما همچنان كندى كه توبهء بنى اسرائيل ؟ . پيغامبر را عليه السلام خشم آمد و در روى مبارك او اثر كرد و گفت : يا رب ، نخواهيم ، يا رب ، نخواهيم ، يا رب ، نخواهيم . از بيم آنكه نبايد كه بر موافقت آن مرد وحى آيد و كار بر امت سخت گردد . باز گفت : امتان [ 9 ب ] پيشين را چنان بود كه اگر كسى گناهى كردى ، بامداد چون برخاستى ، آن گناه بر در خانهء او نبشته بودى و عقوبت با وى هم نبشته . اگر آن را فرمان كردى بدين جهان رسوا گشتى ، و اگر فرمان نكردى بدان جهان رسوا گشتى . با شما بهتر از اين كرد و شما را يكى دعا داد كه به هر دوجهان گناه را بپوشاند : رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ . و شايد كه اين دين بهتر باشد بدان معنى كه ثواب بيشتر باشد چنان كه خداى تعالى گفت : لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ . چون پيغمبر عليه الصلاة و السلام ياران را خبر داد كه در بنى اسرائيل مردى بود كه هزار ماه به روز روزه داشت و به شب نخفت ، و شمشير از گردن فروننهاد و جهاد مىكرد ، ياران غمناك گشتند كه در بنى اسرائيل چنين مردى باشد و در امت ما نباشد . آيت آمد : لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ . در اين يك شب طاعت كردن شما را ثواب دهم بهتر از آن هزار ماه . و شايد كه بهترين دينها بدان معنى باشد كه خداوند عز و جلّ اندر اين دين و شريعت چيزها كرامت كرد مر اين امت را كه ديگران را نكرد . چنان كه هيچ امت را نماز آدينه نبود جز اين امت را . و نيز