بسب عبارت يعنى عبارتها قاصر و مبعد است از رسيدن به آن . مقام دلكشايش جمع جمع است « و ينتهى الى الحيرة و الخرس » و انتها يابد بسوى حيرت و گنگى زبان ، زيرا كه امور و حالات ذوقيّه را ظروف حرف وسعت ندارد . معانى هرگز اندر حرف نايد * كه بحر قلزم اندر ظرف نايد و بزرگى فرموده من گنگ خواب‌ديده و عالم تمام كَر * من عاجزم ز گفتن و خلق از شنيدنش قوله الجمع ما شهد الكتاب و السّنّة جمع آن است كه كتاب و سنت شاهد اوست كه توحيد است كه « فاعلم انّه لا إله الّا هو » « و ما رايت شيئا الّا رأيت اللّه قبله و بعلمه و معه » و تفرقة جمع بعرفانه و پراكندگيست كه جمع گشته بسبب معرفت حق و التّفرقة ما بيّنه الحقّ ببرهانه تفرقه آنست كه حقتعالى بيانش كرده با برهان خود مراد از برهان ، اينجا عوالم و آثار حقّ است ، از مخلوقات ، كه بيان آنها با بيان تكوينى و ايجاد شده ، كه همهء آنها ، برهان و دليل و علايم و آثار وجود حقتعالى است ، كه معصوم فرموده : الظّاهر لهم بحجّته « 1 » ايضا هو الّذى يشهد له اعلام الوجود على اقرار قلب ذوى الجحود » « 2 » و شايد مراد از برهان ، قرآن باشد كه قرآن تفصيل عوالم وجود را بيان كرده ولى بر جمع كه توحيد است ، آنها را شاهد قرار داده كه « شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ » قوله الجمع الكتاب ، و التّفرقة السّنّة ، فما جمعه الكتاب و أجمله فيفسّره السّنّة يعنى جمع عبارت از قرآن است ، و تفرقه از احاديث است ، اين جمع و تفرقه دخل به حال و مقام ندارد ، يعنى مربوط به حال انسان نيست ، اگر چه منظور تقريب مقصود است ، با تمثيل و با تطبيق كتاب تكوينى ، با تدوينى ، كه « و أنت الكتاب المبين الّذى « 3 » » بلكه حال كتاب صامت الهى است كه مطالب در آن جمع و مجمل است مثل أَقِيمُوا الصَّلاةَ * و كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ و احاديث ، تفصيل و تفريق شرائط و احكام آن مجمل است و به‌منزلهء مثال است

--> ( 1 ) يعنى خدا بر مردم خود را آشكار فرموده بسبب آيات و دلايل خود ( 2 ) اوست خدائى كه نشانهاى وجود ، گواه هستى اويند ، با اقرار دلهاى انكاركنندگان . ( 3 ) جزء ابياتى است منسوب به على عليه السّلام و مفاد آن اين است كه تو آن نسخهء آشكارى هستى كه با حرفهاى آن اسرار پنهانى پديدار گردد . كه فرموده : و انت الكتاب المبين الّذى * باحرفه يظهر المضمر .