كه اگر سرّ هم قايم گردد آنست حقيقت مراقبه ، « چون دبيرستان صوفى ز آن سويست * حل مشكل را دو زانو جادويست » و اين را شايد اعتكاف هم نام گذارند ، چون هر عمل صورى را باطنى است در طريقت چنانچه باطن صلاة ، ولايت است ، و باطن صيام ، امساك است از غير حق ، و باطن حج سلوك راه دل هكذا اعتكاف ، كه در شرع وقوف است در مسجد حرام ، يا مساجد مشرّفه سه روزه با عبادت ، در طريقت هم عبارتست از معانى مسطوره در متن از وقوف و پاسبانى خانهء دل از اغيار و خالى كردن از خيالات نفسانيه و عقلانيه كه يكى از معانى است قوله ق الاعتكاف فى بيته بتخليته اعتكاف كه توجه دايمى به مقصود يا وجه اللّه باشد در خانهء اعتكاف يا خانه خود ، كه مراد دل است يا خالى نمودن آنست از غير حق ، كه چون اعتكاف ظاهرى در مساجد است و مسجد واقعى كه بيت اللّه است دل عارف است كه بل يسعنى قلب عبدى المؤمن « 1 » فرموده گفت پيغمبر كه حق فرموده است * من نگنجم هيچ در بالا و پست در زمين و آسمان و عرش نيز * من نگنجم اين يقين دان اى عزيز در دل مؤمن بگنجم اى عجب * گر مرا جوئى در آن دلها طلب پس اعتكاف بسبب خالى كردن دل است از غير حق كه فرموده‌اند خانه چو پرداختم از غير حق * خانه خدا شاه خراسان رسيد و حضرت مولوى قس فرموده است : ايمن‌آباد است دل اى مردمان * حصن محكم خانه امن‌وامان ابلهان تعظيم مسجد مىكنند * در جفاى اهل دل جد مىكنند آن مجاز است اين حقيقت اى خران * نيست مسجد جز درون سروران مسجدى كو در درون اولياست * سجده‌گاه جمله است آنجا خداست قوله ق من لم يطهّر البيت للاعتكاف فى البيت لم يعتكف كسى كه خانه دل را پاك نكند از اغيار ، و خيالات و خطرات ، براى اعتكاف در آن خانه ، اعتكاف‌كننده نيست ، و از زمرهء معتكفان معدود نمىشود ، چنانچه تأويل آيهء مباركه و طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ « 2 » اينست قوله حقيقة الاعتكاف وقوف يعنى چنانچه ظاهر اعتكاف وقوف در مساجد و صوم و اثبات عمل و اهلاك موانع است و هكذا حقيقت اعتكاف ايستادن است يعنى دوام توجه و حضور بدون چيز ديگر و با اين معنى با مراقبه متحدند چنان كه در بعضى كتب عرفا ، وقوف را كه معنى اعتكاف است منقسم

--> ( 1 ) اشاره بحديث قدسى است كه در كتب خاصّه و عامّه نقل شده كه خدا فرموده زمين و آسمان من گنجايش مرا ندارد ولى تنها در قلب بندهء مؤمن مرا گنجايش هست . و در كتاب احياء العلوم و صد كلمهء فيض نقل شده ( 2 ) جزء آيه 120 از سورهء 2 قرآن كريم كه خداوند بابراهيم و اسماعيل فرموده : خانهء مرا پاك كنند براى طواف‌كنندگان خانه كعبه . . .