و آنچه مرتضى كرده است از تقويت اسلام و تربيت شريعت جدّش مصطفى صلّى اللّه عليه و آله در جواب شبهات منكران توحيد و رسالت چون فلاسفه و زنادقه و براهمه كسى را قوّت نبوده است . و پيش از وى شيخ المفيد « 1 » را شاگردان بسيار بوده‌اند و مناظرات رفيع كرده است « 2 » و تصنيفات كرده و اگر چه بعضى از اقوال او خلافى هست كه باوّل كار « 3 » گفته است . و فضل و بزرگى شيخ كبير بو جعفر بابويه رحمة اللّه عليه را خود چگونه انكار توان كرد از تصانيف و وعظ و درس ، و از رى تا بلاد تركستان و ايلاق « 4 » اثر علم و فضل و بركات زهد و امانت او پوشيده نيست ، و نوبختيان « 5 » و محمّد بن شاذان « 6 » كه فضل ايشان در جهان ظاهرست ، و ذو الفخرين مرتضى قمى كه فضلاى عالم را از خطب و تصانيفهاى « 7 » او سرمايه است « 8 » و شيخ ابو جعفر طوسى رحمة اللّه عليه كه فضل و زهد او أظهر من الشّمس است ، و ابو يعلى سالار « 9 » ، و ابن البرّاج ، و از متأخّران چون خواجه بو جعفر دوريستى ، و ابو الفرج حمدانى ، و الحسين بن المظفّر الحمدانى ، و خواجه مفيد عبد الجبّار رازى « 10 » ، و فقيه امير كا قزوينى ، و چون سيّد امام محمّد كيسكى ، و سيّد امام مانگديم الرّضي ، و مفيد عبد الرّحمن نيسابورى ، و برادرش ابو سعيد محمّد ، و محمّد الفتّال ، و فقيه بو نجم ، و فقيه عبد الجليل ، و خواجه امام رشيد محقّق ، و خواجه

--> ( 1 ) - در نسخهء « ع » در هرجا كه نام شيخ مفيد را آورده بالف و لام در « المفيد » ياد كرده است . ( 2 ) - اشاره بمناظرات مفيد ( ره ) است در روضات الجنات گفته : « و له قدّس سرّه مناظرات لطيفة و حكايات مع القوم جيدة طريفة أفرد لها المرتضى رضى اللّه عنه كتابا و ذكر أكثرها » . و يافعى در مرآة الجنان بعد از ذكر ترجمه و تاريخ وفات او گفته : « أراح اللّه منه » ( اى أهل السنة ) و قاضى نور اللّه ( ره ) در مجالس المؤمنين و عالم ربانى ميرزا محمد سامرائى طهرانى ( ره ) در حاشيهء نسخهء خود بطور اجمال بعلوّ مقام مناظرات مفيد ( ره ) با علماى مخالف مذهب او اشاره فرموده‌اند . ( 3 ) - ع ث ب م : « در اول كتاب » . ( 4 ) - براى تحقيق در اين مطلب رجوع شود به تعليقه 27 . ( 5 ) - نظر بمعروفيت نوبختيان حاجت بترجمهء حال ايشان نيست . ( 6 ) - براى ترجمهء او رجوع شود به تعليقهء 28 . ( 7 ) - استعمال مصنف ( ره ) جمع الجمع را در اين كتاب فراوان ديده مىشود . ( 8 ) - براى شرح حال او رجوع شود به تعليقهء 29 . ( 9 ) - براى ترجمهء اين عالم و تراجم علماى ديگر كه بعد از او در اين فصل ياد شده است رجوع شود به تعليقهء 30 . ( 10 ) - ع ث ب م : « قزوينى » ح س هم ندارند و قياسا تصحيح شد .