و بالجمله محقّقين اين طبقه ارباب همم عاليه‌اند كه همّت بر ذات يگانهء الهى مقصور سازند ، و به هيچ مطلبى ديگر ، به وجهى از وجوه نپردازند . و اين طائفه را در سلوك راه خدا مقاماتى است كه اوّل آن بعد از تيقّظ ، توبه كردن است از ترك طاعات و ارتكاب سيّئات ، و آخرش ، گذشتن از هر چه غير اوست و توبه كردن از گناه حقيقى كه عبارتست از وجود مجازى ، چنان كه گفته‌اند : « وجودك ذنب لا يقاس به ذنب » و ما بين مقامين ، مقامات بسيار است كه بعضى از اكابر اين طائفه حصر آن در هزار مقام كرده‌اند » « 1 » . على هذا اگر حكيم ما صوفى و عارف است به همان معنى نخست است كه خلّص صحابه و عالمان ربّانى چنان بوده‌اند ، نه بىبند بىبندوبارى در قالب قلندرى و پيرى و مريدى و دريوزگى و شلختگى چنان كه بعضى دربارهء او پنداشته‌اند ! ! شهيد محراب مرحوم آيت اللّه حاج سيّد محمّد على قاضى طباطبايى در مقدّمه چاپ نشده‌اش « 2 » به كتاب گوهر مراد ، ضمن توضيح اين مطلب كه همهء عالمان ربّانى ، عارف و صوفى صافى بوده‌اند ولى در زمان دولت صفويه نظر به اينكه تصوّف به معنى دوّم ، وضع ناهنجارى پيدا كرده بود ، گروهى از عالمان ظاهرى ، هر كسى را كه حالت عارفانه و از غير خدا بريدن داشت ، رمى به تصوّف به معنى دوّم مىكردند چنان كه شيخ بهائى و ملّا صدرا و حكيم لاهيجى از اين گونه نسبتهاى ناروا در امان نماندند و از آن جمله مرحوم ميرزا عبد اللّه افندى صاحب « رياض العلماء » دربارهء بسيارى از بزرگان چنين نسبتهاى ناروايى را داده و دربارهء حكيم لاهيجى نيز

--> ( 1 ) گوهر مراد ص 498 . ( 2 ) مرحوم آيت اللّه حاج سيّد محمّد على قاضى تبريزى در سال 1358 هجرى قمرى مقدّمه‌اى نوزده صفحه‌اى بر گوهر مراد نوشته كه متأسّفانه تاكنون چاپ نشده اين جانب با راهنمايى حضرت آيت اللّه شيخ جعفر سبحانى تبريزى - سلّمه اللّه - از آيت اللّه زاده معظّم قاضى حضرت حجّت الاسلام و المسلمين جناب آقاى حاج سيّد محمّد تقى طباطبايى قاضى اين مقدّمه را گرفته نظر به اينكه چاپ همهء آن به جهاتى مقدور و مصلحت نبوده فرازهايى از آن را در اين مقدّمه مورد استفاده قرار مىدهيم و ان شاء اللّه در ضمن مجموعه مقالات كنگره منتشر خواهد شد . و بدين وسيله علوّ درجات اين شهيد مظلوم و توفيقات بيش از پيش اين خلف صالح را از خداوند متعال مسألت داريم .